Zonder Seymour M. Hersh was de zaak tegen lt. William Calley wegens het vermoorden van ‘109 oriental human beings, occupants of the village of My Lai’ op 16 maart 1968 niet bekend geworden. Hersh is nog steeds actief en een van de eersten die berichtten over de desinformatie van de Amerikaanse regering over het Iraakse nucleaire programma en de schanddaden in Abu Ghraib. Niet iedere journalist heeft het kaliber van Hersh maar zonder onderzoeksjournalisten zoals hij zouden we slechter af zijn.
Nu lijkt dit soort journalistiek op de terugtocht. Er bestaat door allerlei oorzaken een neiging bij journalisten om veeleer nieuws te vergaren waarvan zij denken dat het publiek erin is geïnteresseerd dan om nieuws te vergaren waarvan zij denken dat het publiek het zou moeten weten. En het publiek ziet graag spektakel al was het maar om te ontsnappen aan de alledaagse werkelijkheid. 7 miljoen mensen in een druilerig Nederland willen wel vernemen wat een onaangename jongen te zeggen heeft over zijn rol bij de vermissing van een mooi meisje op een exotisch eiland. Peter R. de Vries kreeg op 3 februari 2008 meer aandacht dan alle prachtreportages over Uruzgan van Joeri Boom in de Groene bij elkaar.
Op 8 februari 2008 bracht het Openbaar Ministerie te Aruba een persbericht uit waarin wordt gewaarschuwd voor een heksenjacht. En dan staat er: ‘Ten tweede kan (sic) op dit moment waarop justitie zelf bezig is vele open vragen te beantwoorden, journalistieke naspeuringen en verslaglegging daarvan, het strafrechtelijk onderzoek ernstig schaden’. De voorzitter van het College van Procureurs-Generaal Harm Brouwer heeft diezelfde dag in Trouw gevraagd om een maatschappelijk debat over de grenzen van de private investigation. Hij benadrukte dat het hem niet alleen om Peter R. de Vries en Maurice de Hond gaat. Burgers kunnen elkaar via allerlei apparatuur bespieden en de vruchten van hun activiteiten op Internet zetten, terwijl anderzijds inderdaad politie en OM met graagte gebruik maken van Opsporing verzocht.
De discussie over particuliere opsporing is al meer dan tien jaar gaande. Het ging tot nu toe vooral om particuliere beveiliging en recherche, forensische accountants en dergelijke. Wij weten uit boeken van J.D.L. Nuis (2004) en W. van der Kolk (2006) dat onrechtmatig verkregen informatie uit particulier onderzoek in het strafproces doorgaans wordt aanvaard, tenzij de overheid een cruciale bijdrage heeft geleverd (zie ook het KB-Lux-arrest, NJ 2007, 179). Toch kunnen we verschil maken tussen gewone particulieren die rechercheren en professionele particulieren die dat doen. Er is een speciale Wet beveiliging en particuliere recherche en er is ook een Privacygedragscode voor particuliere recherchebureaus. In een recent onderzoek naar de naleving van die code werd een onvolledige naleving gesignaleerd ten aanzien van de normeringen voor gegevensverwerking, specifieke onderzoeksmethoden, vormen en bewaren van dossiers en informatieverstrekking aan onderzochte personen. De afweging van proportionaliteit en subsidiariteit tussen verschillende onderzoeksmethoden wordt bij meer dan de helft van de onderzoeken niet gemaakt. Uit het onderzoek is ook gebleken dat het voorkomt dat politiemensen op verzoek en vaak als vriendendienst informatie uit niet-openbare bronnen verstrekken aan particuliere rechercheurs.1 Maar de reactie van minister Hirsch Ballin hierop en op het recente rapport ‘Publieke bemoeienis met private veiligheids-zorg?’ (pdf) suggereert vooral onmachtige pogingen om het ontembare te temmen.
Daarbij gaat het om bedrijfsmatige activiteiten die nog enigszins te reguleren zijn. Maar gaat het om jongelui met hun telefooncamera’s, of om mensen die meedenken met Maurice de Hond over de Deventermoord of met Ton Derksen over Lucia de B. dan kan ik mij naast de strafrechtelijke grenzen aan belaging, afluisteren en filmen en smaad echt niet meer dan een moreel appel voorstellen. Waarom zouden mensen niet vrij mogen nieuwsgaren en hoe zou je het praktisch willen tegengaan?
Die retorische vragen gelden al helemaal voor journalisten. Zelfs het verbod op heimelijk fotograferen van art. 139f Sr en het auteursrechtelijk beschermde portretrecht van de verdachte jongen in de Arubaanse vermissingszaak nemen niet weg dat ik mij afvraag of de privacy van de jongen wel zwaarder moet wegen dan de vrije nieuwsgaring. Dat algemene belang weegt zwaarder dan het belang van particuliere bedrijven die particuliere rechercheurs inschakelen. En ik vind het lastig verschil te maken tussen Seymour Hersh en Peter R..
Nu begrijp ik wel dat het Openbaar Ministerie wat zenuwachtig werd. Niet alleen omdat even de indruk ontstond dat het hele overheidsapparaat minder capabel is dan een misdaadverslaggever. Meer nog omdat een relbeluste menigte in Drachten op de been kwam. Het gaat Brouwer natuurlijk niet om het tegengaan van het vergaren en verspreiden van gevaarlijke of onwelkome kennis. Hij lijkt veeleer te schrikken van de hype. Deze uitzending met alles wat ervoor en erna kwam bood een zelden optredend nationaal gemeenschapsgevoel. Leuk, maar dat kan omslaan in trial by media, en mob violence. Dat kan, maar deze hype was uitzonderlijk. Heksenjachten kunnen ook via het Internet of via aanplakbiljetten in gang worden gezet en daarvoor is niet kenmerkend dat er voorafgaand particulier onderzoek plaatsvindt. Dan gaat het om verdachtmakingen en insinuaties die niet worden tegengesproken.
Toen Stella Braam met haar ‘Tussen gekken en gajes’ (2003) als undercoverjournalist het lot van portiekslapers en illegale chinezen beschreef was er niemand die de grenzen van de undercoverjournalistiek aankaartte. Haar boek ging over belangrijke onderwerpen, maar is denk ik niet door veel mensen gelezen. De tv-journalist die Schiphol met een nepbom binnenkwam deed ook waardevol werk. Het feit dat journalistiek over minder belangrijke incidenten zoals de vermissing van een meisje ons soms gek kan maken is geen reden om de grenzen van de private investigation nader te bepalen.
Dit Vooraf is verschenen in NJB 2008/08.
Bron afbeelding: minifig
{ 0 reacties }
