1984 van George Orwell was het schrikbeeld van de 20ste eeuw – de eeuw van de fysica en de informatica. Brave New World van Aldous Huxley is het schrikbeeld van de 21ste eeuw – die van de biologie en de neuroscience. Tijdens het recente congres van het Tilburgse Institute for Law, Technology and Society (TILT) bedacht ik me dat het tijd wordt meer bij de lessen van Huxley stil te staan.
Veel van Orwells voorspellingen zijn uitgekomen, maar we vinden het niet erg. We leven in een land waarin verklikkers via anonieme meldlijnen de misdaden van anderen kunnen aangeven, waar 10 op de 11 grote steden beschikken over camera’s, waar elke beweging via camera’s boven snelwegen en via peilbakens van mobiele telefoons wordt vastgelegd. Op het moment dat u dit leest worden meer dan 1600 telefoontaps uitgevoerd als we even afzien van de telefoontaps in gevangenissen en door de AIVD. Het wachten is op het elektronisch monitoren via Rfid-chips en GPS van personen (zoals in New York al gebeurt) en het implanteren van microchips in personen die na veroordeling voor een geweldsdelict zijn vrijgelaten (zoals in Oklahoma). 1984 kwam en eigenlijk lijken alleen juristen zich er zorgen over te maken. Sterker nog: bijvoorbeeld het elektronisch patiëntendossier is een slecht plan, maar past minder in Orwells alom loerende staat dan in de Brave New World. Dat is de wereld waarin de hoop op veiligheid en gemak de ogen doet sluiten voor vrijwel alle bezwaren.
De 21ste eeuw vraagt van juristen om na te denken over de Brave New World. Huxley’s totalitaire staat is van andere snit dan die van Orwell en leert mensen in vier stappen van hun slavernij te houden. Ook die staat is bijna verwezenlijkt.
1. Via een eugenetisch systeem worden mensen gemanipuleerd in vijf kasten. Inmiddels is selectie geen science fiction meer. Zie ik het goed, dan is de relevante vraag tegenwoordig of je een kind met Down’s syndroom of met een akelige erfelijke aanleg wel mag houden. In 2008 discussieerde de kamer over genetische manipulatie bij dieren en bij plantenveredeling. Het wordt hoog tijd ook na te denken over menselijke genetische manipulatie, al was het maar omdat ‘kleine’ ingrepen in die zin vanwege spierdystrofie, cystic fybrosis en andere genetisch bepaalde ziekten zo voor de hand liggen.
2. De Brave New World benadrukt het hier en nu. Van jongs af leren mensen dat aanpassing aan een veranderende omgeving je gelukkiger maakt dan bezinning. Susan Greenfield legt uit hoe het hedendaagse jeugdige brein (bijvoorbeeld via computerspelletjes) onmiddellijk resultaat op grond van een vaardigheid leert verkiezen boven het leggen van verbanden tussen materiële, persoonlijke gebeurtenissen.1 Instant beloning is biochemisch aantrekkelijker dan persoonlijke ontwikkeling. Maar de samenleving is ook op korte termijndenken ingericht. School en werk vinden streefcijfers belangrijker dan waar het echt om gaat. Bij de kredietcrisis bleek het nefaste effect als korte termijn koerswinst en hypotheek niet in verhouding tot de intrinsieke waarde van bedrijf of pand staan. Het is mooi dat de Eerste Kamer in 2008 (met de Grondwetsdiscussie en Irak) liet zien, dat bezinning soms belangrijker is dan een hype.
3. In de Brave New World wordt met CITO-achtige toetsen getracht vanaf de vroege jeugd elk individu de juiste maatschappelijke positie toe te delen. Dat bespaart die kinderen het leed dat falen heet. De Staat lijkt zich deze verantwoordelijkheid aan te trekken nu een onvoldoende voor het centraal Vwo-examen vanaf 2010 niet meer kan worden gecompenseerd door schoolcijfers. De centrale norm gaat boven de menselijke maat (waarbij ik nu even niet inga op het punt dat er ook om oneigenlijke redenen door scholen soms te hoge cijfers werden gegeven). Dat is tot daar aan toe, als het gemakkelijk zou zijn om later weer van het door de testers uitgestippelde levenspad te kunnen afwijken. Maar dat valt niet mee: het lijkt erop dat het leven steeds meer bepaald is vanaf je vijfde. Misschien is het leven al eerder bepaald en zou ook biotechnologie voor selectiedoeleinden kunnen worden gebruikt. Wij hebben hier nog geen pendant van de Genetic Information Nondiscrimination Act die in 2008 in de VS is ingevoerd om zorgverzekeraars en werkgevers te verbieden mensen oneerlijk te behandelen vanwege verschillen in hun DNA die van invloed kunnen zijn op hun gezondheid. Misschien moet zo’n wet er komen.
4. Huxley noemde zijn drug die gevoelens van ongeluk doet verdwijnen Soma. Recent konden we lezen dat moderne antidepressiva à la Prozac door circa een miljoen Nederlanders worden geslikt. Psychofarmaca – en dan kunnen we ook denken aan Ritalin en valium – zijn uiteraard geneesmiddelen maar roepen door het wijd verbreide gebruik ervan de vraag op of ze niet tevens als life-style middelen zijn aan te duiden. Ritalin (en soortgenoot Modafinil) wordt ook gebruikt om beter cognitief en alert te presteren, en ik zou het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen (benzodiazepinen) evenmin louter medicinaal willen opvatten om van Viagra, anabolen en EPO niet te spreken. Het wordt tijd onder ogen te zien dat mensen zich chemisch willen verbeteren en dat het een omweg is ze daarom ziek te noemen. Dat besef is van belang als we niet verrast willen worden door nieuwe vragen. Wat te denken van de veroordeelde die een vervroegd proefverlof wil met als argument dat hij vrijwillig aanbiedt als bijzondere voorwaarde depotmedicatie te slikken (chemisch castreren!)?
In de Brave New World dwingen de machthebbers hun onderdanen gezond en gelukkig te zijn. Hoe houden wij ons een volksgezondheid zonder tegenspraak van het lijf? Een gezond en gelukkig Nieuwjaar!
Dit Vooraf is verschenen in NJB 2009/01.
Bron afbeelding: dj denim
- S. Greenfield, I.D.; The Quest for Identity in the 21st Century, Sceptre 2008. ↩
{ 1 reactie }
{ 1 trackback }