Absoluut overdreven of volstrekt terecht; Nederlanders stropen massaal de mouwen op voor de inenting tegen de Mexicaanse griep. Toen dit voorjaar de eerste ziektegevallen opdoken, leek de ziekte nog ver weg. Inmiddels kent iedereen wel een collega, buurman of vriendje van de kinderen die, al dan niet officieel vastgesteld, de ziekte heeft. Afgelopen maart kende de griep nog een andere naam: varkensgriep. Onduidelijk is of de term daarmee terecht verwijst naar de diersoort waar de ziekte z’n oorsprong heeft. Wel staat vast dat het een nieuwe stam betreft van het al langer bekende varkensgriepvirus en de ziekte ook bij varkens is aangetroffen.
Varkens zijn niet de enige beesten die ons vervelende en soms dodelijke ziekten brengen. Koeien zijn een risico voor Creutzfeldt-Jacob, vogels en kippen dragen de griepvariant SARS over. En de kranten staan er nog niet bol van, maar de door geiten verspreidde Q-koorts gaat ons volgend jaar flink parten spelen als daadkracht van de overheid uitblijft. Het RIVM meldt op de website dat in 2009 al zes personen in ons land zijn overleden en bij ruim tweeduizend mensen de ziekte officieel is vastgesteld. In NOVA liet RVIM-directeur Coutinho weten zich zorgen te maken over het gebrek aan daadkracht van de betrokken ministeries (resp. Landbouw en Volksgezondheid). Verwevenheid van twee conflicterende beleidsterreinen (landbouw enerzijds en gezondheidszorg anderzijds) maakt de zaak er hier natuurlijk niet eenvoudig op. En dan hebben we nog de tijgermug die knokkelkoorts overbrengt. Deze ernstige virusziekte is hier nog relatief onbekend, maar deskundigen voorspellen dat ze onder invloed van de opwarming van de aarde en internationale handel, wel eens snel mondiaal de kop kan opsteken. De tijgermug waart sinds 2005 in ons land rond, in Brazilië overleden tijdens een uitbraak vorig jaar bijna 70 mensen (waarvan de helft kinderen) en ook Italië werd getroffen door een uitbraak met sterfgevallen.
Een RIVM-rapport uit 2007 over infectieziekten en veiligheid concludeerde dat ongeveer 75% van de infectieziekten waar de mens last van heeft afkomstig is van dieren. De kenmerken van de huidige samenleving – onze reislust, internationale handel in voedsel, gewassen en dieren, buitenproportionele intensiviteit van veehouderij, etc. – maakt ons bovendien kwetsbaar voor grootschalige en zich snel verspreidende uitbraken. Een en ander verhoudt zich slecht met de tijd benodigd voor onderzoek naar vaccins, ontwikkelen van beleidsstrategieën voor de epidemieaanpak en het doordenken van voorlichtingscampagnes. Bovendien nemen de financiële consequenties alsmaar toe. Nog afgezien van economische schade en te maken kosten (ziek personeel, ruimen van beesten, voorlichtingscampagnes, aanschaf van miljoenen goedbedoelde tubes desinfecterende zeep voor op de werkplek, etc.): hoe lang nog zal onze regering bereid zijn (jaarlijks?) op voorhand ettelijke miljoenen te spenderen voor een vaccinatie tegen een onzeker risico?
Eenvoudige antwoorden zijn er niet. Veel van de risico’s zijn onzeker, ambigu en blijven niet tot de landsgrenzen beperkt. Maar zoals de WRR vorig jaar oktober in het rapport “Onzekere Veiligheid” en in aansluiting daarop Spier (NJB 2008, p. 2521) betoogden: het groeiende aantal onzekere risico’s waarmee onze samenleving momenteel wordt geconfronteerd verlangt van de overheid een proactieve houding. Onzekerheid mag geen reden tot afwachten zijn, maar verlangt een proactieve zoektocht naar mogelijke risico’s en het initiëren van maatregelen vanuit het besef dat zich onzekerheden zullen aandienen. Ook de Gezondheidsraad riep de overheid vorig jaar in het rapport “Voorzorg met rede” op tot een meer proactieve houding wat betreft onzekere gezondheidsrisico’s. De raad deed daarbij de aanbeveling het voorzorgsbeginsel op te vatten als een strategie voor een alerte, zorgvuldige, redelijke, transparantie en op de situatie toegesneden omgang met onzekere gezondheidsrisico’s.
Als we die mijns inziens terechte oproep toepassen op enge ziekten (mede) veroorzaakt door vervelende beestjes dan betekent het concreet dat we als samenleving het recht moeten hebben te weten welke risico’s de overheid bij deze ziekten nu precies wel of juist niet bereid is te accepteren, waarom die keuzes worden gemaakt en waarom het aanvaardbaar is dat potentieel zoveel burgers worden blootgesteld aan ernstige ziektes of erger. Of nog concreter: tijdig te weten op basis van welke argumenten op politiek niveau afwegingen worden gemaakt tussen economische belangen bij varkensflats en andere vormen van intensieve veeteelt enerzijds en daarmee onherroepelijk samenhangende gezondheidsrisico’s anderzijds. En: te mogen verwachten dat de overheid bij haar beleid over de toekomst van de (pluim-)veeteelt niet alleen economie en eventueel milieu, maar ook gezondheidsrisico’s expliciet in ogenschouw neemt. Van een alert, duidelijk en strategisch handelend ministerie van volksgezondheid mogen we dan verwachten dat in een vroeg stadium is nagedacht over de samenloop van de vaccinatiecampagnes tegen de Mexicaanse griep en de “gewone” griep (en niet – zoals nu – de keuze welke van de twee prioriteit krijgt uiteindelijk bij artsen en patiënten legt). En van een waakzame en anticiperende overheid mogen we wetgevende maatregelen verwachten wanneer blijkt dat het convenant om tijgermuggen buiten de deur te houden niet werkt omdat importeurs niet meer dan ‘hun uiterste best’ hoeven te doen en slechts de helft van de bedrijfstak het convenant ondertekende. Ik geef toe, de vergelijking is scheef, maar toch: hoe had de overheid gereageerd als zes slachtoffers te betreuren waren geweest, niet van Q-koorts, maar van een zich realiserend onzeker risico van een terroristische aanslag? Mocht de overheid het onverhoopt laten afweten, dan rijst de vraag of zij niet door de rechter gedwongen zou kunnen worden om actiever te werk te gaan. Dat is zeker geen ideaal scenario, maar misschien toch beter dan na afloop scherven rapen.
Dit Vooraf is verschenen in NJB 2009/39.
Bron afbeelding: uafcde
{ 0 reacties }
