Lang is politiek beraadslaagd over de kabinetsreactie op het rapport-Davids. Maar nu hebben we dan ook wat. Het is een kunststukje geworden dat de partijen PvdA en CDA bijeenbracht. Die partijen hadden toch een geheel andere visie op het rapport-Davids; de één wilde een schuldbekentenis en het gelijk achteraf, de ander wilde het ongelijk voor fouten uit het verleden niet erkennen. Met een paar toverformules zijn beide partijen bediend en dat is knap. Alleen van de ministeriële verantwoordelijkheid en het rapport-Davids zelf blijft weinig over maar wie daarover zeurt is een kniesoor want de coalitiebelangen en het voortbestaan van dit kabinet staan voorop. En in dat laatste is men toch aardig geslaagd.
Wat zijn nu de belangrijkste toverformules en waar gaan die op de loop met de ministeriële verantwoordelijkheid? In de eerst plaats wordt geconstateerd dat de vorige kabinetten ervan overtuigd waren een zuivere en integere afweging te hebben gemaakt. De meerderheid in de Kamer vond dat ook. Daarmee maakt Balkenende zich in feite immuun voor kritiek. Maar is het relevant? Gaat het voortaan bij het verantwoorden alleen over de vraag of de bedoelingen wel goed zijn? Dat zal toch bijna altijd het geval zijn. Gaan we voortaan slechts beoordelen of ministers hun fouten integer hebben gemaakt?
Dan krijgen we als wondermiddel een lesje staatsrecht. De ministeriële verantwoordelijkheid is volgens de brief verbonden met het ambt van de minister, ongeacht wie het ambt vervult. Dat is gemakkelijk en een mooie fictie. Immers een ambt kan niet lopen, noch praten, laat staan zich verdedigen. Een minister kan namens het ambt wel inlichtingen verstrekken maar het debat kan het ambt niet aangaan. De ministeriële verantwoordelijkheid wordt beperkt in de brief tot het beantwoorden van vragen en het verstrekken van informatie. Maar daar houdt de ministeriële verantwoordelijkheid niet op want die strekt zich ook uit over debatteren, uitleggen en verdedigen. Dat is toch de essentie van verantwoorden. Via de constructie van het wezenloze ambt maakt het kabinet het zich makkelijk. Balkenende IV hoeft Balkenende I niet meer te verdedigen. Maar de echte Balkenende is een man van vlees en bloed; dat was hij toen en is hij nu. Hij zou wel kunnen debatteren en zich kunnen verdedigen. Er zijn ministers afgetreden omdat zij in een vorig kabinet de Kamer verkeerd of onvoldoende hadden geïnformeerd, zelfs wanneer die ministers inmiddels op een andere portefeuille zaten. Als voorbeelden noem ik de ministers Korthals en van Eekelen. Alleen Balkende zit nog op dezelfde post, namelijk die van premier.
De mooiste toverformules kom dan nog. Het kabinet accepteert de beschrijving van de feitelijke gang van zaken, ‘waarbij het kabinet zich realiseert dat ieder van de destijds betrokkenen de beschrijving van de feitelijke gang van zaken leest en beoordeelt vanuit de persoonlijke beleving en herinnering’. Wat nu? Zijn de feiten dan geen feiten en worden die dan toch niet door alle ministers geaccepteerd? Nog mooier maakt de brief het door te stellen dat de kwalificaties die door de commissie zijn gegeven aan de feiten voor rekening blijven van de commissie. Zijn oordelen als ‘onjuiste informatie’ of ‘onvolledige informatie’ feiten of kwalificaties? Wanneer dat laatste het geval is dan heeft het kabinet het rapport-Davids tandeloos gemaakt en kan je het moeilijk nog leidend noemen. Het gaat toch vooral om de oordelen, de kwalificaties die aan de feiten gegeven worden die ertoe doen en niet een beschrijving van de gebeurtenissen. Die kwalificaties moeten van een politiek oordeel worden voorzien; je deelt ze of verwerpt ze. Maar het zal wel zijn zoals met de feiten; je kan er verschillend over denken. Er waren, stelt het kabinet, zeven jaren geleden diepgevoelde verschillen in opvattingen en die zijn er nu nog. ‘Daarbij spreekt het kabinet de wens uit dat verschillen in opinies door een ieder voluit gerespecteerd worden.’ Dat is nog de mooiste formule. We moeten daar niet over strijden, debatteren of ons gelijk halen – we moeten dat respecteren. Eigenlijk is het heel onbehoorlijk in dit licht de ministers naar hun opinie over het rapport-Davids te vragen. Het parlementaire debat is eigenlijk alleen nog maar zinvol als afsluiting en overbrugging naar de toekomst, zo stelt het kabinet. Want daarover moeten we het van het kabinet gaan hebben. Voor de toekomst worden er veel verbeterpunten aangewezen in de brief, met name ten aanzien van de informatie naar de Kamers. De eerdere formule van een adequater volkenrechtelijk mandaat wordt herhaald. Daar kan ieder zijn eigen gelijk uit lezen.
Ten slotte wil ik nog wijzen op twee staatsrechtelijke noviteiten. Moeten belangrijke beleidsbrieven waar de kamer met spoed om vraagt in de ministerraad worden besproken? Dit wil het kabinet met de kamer bespreken. Tot nu toe gold de regel dat belangrijke beleidsbeslissingen moesten worden besproken in de ministerraad. Wanneer dat in de toekomst niet altijd meer het geval is dan wordt tekort gedaan aan de collectieve verantwoordelijkheid van alle ministers. Zo wordt weer een stukje van de ministeriële verantwoordelijkheid afgesnoept.
Het kabinet onderschrijft het belang om informatie van beide inlichtingen -en veiligheidsdiensten op een goede manier aan de Kamers te verwoorden. Maar de diensten moeten wel instemmen of en hoe gerapporteerd gaat worden. Dat is vreemd. Tot nu toe gingen we ervan uit dat de minister verantwoordelijk is voor het verkeer met de Kamers. Worden dat nu dan de hoofden van de inlichtingen -en veiligheidsdiensten en kunnen de ministers zich daarachter verschuilen? Dat kan toch niet waar zijn. Het staatsrecht is flexibel en niet te scheiden van de politiek maar het kabinet heeft met deze toverbrief het beginsel van de ministeriële verantwoordelijkheid teruggebracht tot een louter politiek opportuniteitsbeginsel.
Dit artikel is verschenen in NJB 2010/08.
Bron afbeelding: suttonhoo
{ 0 reacties }
