Sinds het rapport Posthumus over de Schiedammer parkmoord uit 2005 is het jaarlijkse aantal vrijspraken gestegen van 4.5 naar 7.5% van de in eerste aanleg afgedane strafzaken. Met die toename gaat een stijging gepaard van het aantal toegekende schadevergoedingen aan ex-verdachten. In 2009 werd naar aanleiding van 8421 verzoeken 22.8 miljoen uitgekeerd. Daarvan was 9.2 miljoen voor ondergane hechtenis (art. 89 Sv) en 13,7 miljoen voor advocatenkosten (art. 591a Sv) alsmede kosten van deskundigenrapportages e.d.. Hier beperk ik me tot de vergoeding voor ondergane vrijheidsbeneming.
Natuurlijk zijn er een paar uitzonderlijke klappers geweest. De Twee van Putten kregen in 2002 elk rond de 9 ton voor een verblijf van 6 jaar en 8 maanden in de gevangenis en Kees B kreeg in 2005 ruim 6 ton voor 4,5 jaar. Dat waren langdurige vrijheidsbenemingen na onherroepelijke vonnissen.
Voor preventieve detentie wordt een lagere dagvergoeding gegeven. Sinds 2008 is het basisbedrag € 80. Voor in een politiebureau en/of onder beperkingen ondergane verzekering of voorlopige hechtenis wordt € 105 per dag toegekend. Illustratief is dat een verzoeker in een van de z.g. Kolbakzaken (Holleeder c.s.) € 15.265 kreeg voor zijn preventieve hechtenis van bijna 7 maanden. Het verzoek van een ander die ongeveer 2,5 maand in voorlopige hechtenis had gezeten werd echter afgewezen, omdat hij tijdens het vooronderzoek en tijdens het onderzoek ter terechtzitting vrijwel geen vraag had beantwoord. Dat stond hem vrij, maar hij heeft daardoor de gelegenheid onbenut gelaten ertoe bij te dragen dat de ernstige bezwaren tegen hem, die aanleiding gaven tot de (voortgezette) toepassing van voorlopige hechtenis, zouden worden weggenomen.1
In Nederland zitten meer mensen preventief in het gevangenissysteem dan wegens een veroordeling. Daar komen dan nog de mensen bij die preventief in het politiebureau verblijven. Naar schatting wordt in zo’n 35.000 zaken per jaar voorlopige hechtenis opgelegd.2 Al deze verdachten kunnen nog worden vrijgesproken, maar met die mogelijkheid lijkt niemand rekening te houden. Een van de weinige momenten dat het justitieel systeem eraan wordt herinnerd, is als het de € 80 per dag moeten uitkeren.
Het lijkt wel of we vergeten dat preventieve hechtenis iets bijzonders is. Een aantasting op een fundamenteel recht dat werkelijk waarde heeft. Natuurlijk zijn er de Saban B’s ten aanzien van wie preventieve hechtenis bijna vanzelf spreekt. Maar kijken we nu eens naar de keerzijde – de zaken die in vrijspraak resulteren. Die verdachten zijn voor niets van hun vrijheid beroofd.
Ik vroeg me af of bestudering van de 40 echte vrijspraken, die tussen 1 april en 12 mei 2010 op rechtspraak.nl verschenen ons iets over deze materie leren. De 13 ontslagen van rechtsvervolging laat ik onbesproken.
Het bleek me dat soms wordt vrijgesproken omdat gewoon niet duidelijk is wat er is gebeurd. Heeft er wel een groepsverkrachting plaatsgevonden? Heeft de bejaarde dame haar letsel niet gewoon op een andere manier dan als gevolg van mishandeling door de verzorgster opgelopen?
In andere gevallen staat wel vast dat er iets is gebeurd, maar niet wat de rol van de verdachte was. Welk aandeel had verdachte die aanwezig was bij de voetbalrellen bij SC Cambuur of bij het strandfeest bij Hoek van Holland?
Dan zijn er de gevallen waarin wel vast staat dat verdachte iets deed, maar dat niet duidelijk is of hij voldeed aan de subjectieve eisen van een strafbaar feit. Wist verdachte wel dat de stenen zuilen die hij met zijn broer vervoerde 50 kg opium bevatten? Wist de verdachte in de grootschalige fiscale fraudezaak wat zijn medeverdachte bekokstoofd had? De rol van de verdachte bij dit soort zaken is altijd klein, maar het gepleegde delict vrij stevig.
Ten slotte zijn er de gevallen waarin de rechter wel weet wat er is gebeurd maar hij de gebeurtenissen in feite niet als het ten laste gelegde delict kwalificeert. In een geval konden de rechters uit cameraopnamen opmaken dat de vervolgde uitsmijter geen overmatig geweld had gebruikt bij het verwijderen van een lastige klant. De grofkorrelige woorden die een scholier op Hyves had geplaatst konden premier Balkenende geen redelijke vrees voor levensverlies hebben gegeven. En de twee kinderen van 14 en 15 die met elkaar experimenteerden, pleegden geen ontucht. Ook in deze categorie passen de vrijspraken van een bedrijf dat terecht stond wegens een fataal arbeidsongeval en van de uitbaters van een vakantiewoning waar een fataal ongeluk had plaatsgevonden.
We kunnen deze vier (ongeveer even grote) categorieën vrijspraken van de afgelopen zes weken naar alle bijna 10.000 vrijspraken per jaar extrapoleren. Preventieve hechtenis trof ik verhoudingsgewijs wat minder aan bij de vrijspraken dan bij de gewone zaken. Niettemin zijn er voorbeelden van vrijspraken die ons aan het denken moeten zetten. Juist omdat we in die gevallen voorlopige hechtenis zo vanzelfsprekend vinden. Is voorlopige hechtenis tot aan de zitting redelijk als er ernstige twijfel mogelijk is of er überhaupt wel een groepsverkrachting heeft plaatsgevonden? En is deze redelijk in een geval waarin alles draait om de herkenning via camerabeelden van een verdachte die beweerde van het strandfeest te zijn vertrokken voordat de ongeregeldheden begonnen? De vraag is: waarom moeten verdachten in dergelijke zaken maanden worden vastgezet voordat ze worden berecht. De rechtspraak geeft op deze en vergelijkbare vragen geen antwoord.3 We weten slechts dat de wet extreem rekkelijk wordt toegepast – niet vanuit de onschuldpresumptie en niet vanuit het recht op vrijheid. De vanzelfsprekendheid daarvan moeten we nu maar eens doorbreken, al was het maar om een verdere stijging van de 9,2 miljoen aan uitkeringen tegen te gaan.
Dit Vooraf is verschenen in NJB 2010/20.
Bron afbeelding: lorda
{ 3 reacties }
{ 1 reactie… lees hieronder of reageer }
De dagelijks praktijk ziet er nog veel slechter uit dan blijkt uit de cijfers die Buruma aanhaalt.
In veel gevallen zal het slachtoffer van onterechte vrijheidsberoving niet eens een claim indienen.
Daarvoor zijn diverse redenen aanwezig.
De eiser moet een advocaat inschakelen die in veel gevallen meer kost dan er ooit aan schadevergoeding wordt uitgekeerd.
Veel slachtoffers van onrechtmatige vrijheidsberoving zijn blij dat ze van het gelazer af zijn en willen niets meer met poloitie en justitie te maken hebben.
Wanneer sprake is van een flagrante schending van de rechten van een verdachte ofwel duidelijk machtsmisbruik moet de vergoeding aanzienlijk hoger vastgesteld kunnen worden.
Het is de hoogste tijd dat zowel bij politie als justitie het opportuniteitsbeginsel beter ontwikkeld wordt.
Pak geen zaken op die op voorhand kansloos zijn.
Begin ook niet aan zaken waarbij de hoeveelheid arbeidsuren in geen verhouding staan tot de ernst van het delict en de mogelijke strafbaarheid daarvan.
{ 2 trackbacks }