Nederland suft. Het is zomer en erger nog: er is een kabinetsformatie gaande. Intussen lijkt er storm op komst. Buiten onze landsgrenzen vindt een fel debat plaats over de vraag of Israel in de komende maanden Iran zal bombarderen of niet.
Het begon met de internet(voor)publicatie van een uitgebreid artikel van Jeffrey Goldberg, The Point of No Return, The Atlantic september 2010. Daarin wordt een preventieve aanval door Benjamin Netanyahu op het nucleaire Iran aannemelijk geacht. Had de Israëlische premier niet gezegd dat kernwapens in handen van Khamenei en zijn revolutionaire garde een existentiële bedreiging voor de Joodse staat opleveren. Cruciaal is de indruk dat Israëlisch optreden nodig is als de Amerikaanse president Obama niet bereid is op te treden tegen een kernbom in Iran. Goldberg wordt bijgevallen door (voormalige) CIA-analysten. Reuel Marc Gerecht schrijft bijvoorbeeld ‘Better Safe than Sorry’. De prijs valt vermoedelijk mee. Europa zal ondanks verbale protesten wankelmoedig reageren. In de Wall Street Journal wordt erop gewezen dat veel Arabische leiders een Iran met een kernbom niet willen tolereren. Volgens Paul Rogers van de Oxford Research Group is Israel nu technisch in staat om zo’n aanval uit te voeren, maar het zou wel het begin zijn van een langdurige oorlog. Natuurlijk zijn ook tegengestelde geluiden te vernemen. Militairen in Israel beschouwen het Iraanse streven naar een kernbom eerder als een verdediging tegen een Amerikaanse aanval dan als een dreiging voor Israel. Bovendien zijn de militaire problemen nog steeds legio met het door Iran tot de tanden gewapende Hezbollah aan de grens. Misschien bluft Netanyahu. Stephen Walt in Foreign Policy beschouwt het hele verhaal zelfs als een poging van oorlogshitsers om Obama tot actie aan te moedigen. Dat het echter geen totale onzin is, blijkt alleen al uit het feit dat RussiaToday (de Engelstalige Russische televisie) veel aandacht aan de kwestie besteedt. Let wel: feitelijk is er voor zover we weten niets aan de hand, behalve dat Israel eind mei onderzeeërs met kernwapenfaciliteiten voor de Iraanse kust zou hebben gepositioneerd. En op 19 augustus meldde de New York Times dat Obama Israel heeft overtuigd dat het vanwege problemen in het Iraanse kernprogramma niet nodig is binnen het jaar toe te slaan.
Ik sta stil bij deze rimpeling in de wereldpolitiek, omdat het een voor juristen onaangename les leert. De situatie lijkt op het precedent van nog geen 10 jaar geleden, al is Nederland nu – anders dan toen – geen concrete steun gevraagd. De derde conclusie uit het rapport van de commissie Davids luidt: “De Nederlandse discussies over Irak in de periode 2002-2003 speelden zich af tegen de achtergrond van turbulente maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. In deze politiek onstabiele situatie ging de aandacht van de Nederlandse bevolking in de eerste plaats uit naar binnenlandse onderwerpen. Een breed maatschappelijk debat over Irak bleef uit. De discussie werd in beperkte kring gevoerd in de media.”
Hoe zou het nu gaan? De minister van buitenlandse zaken zal met zijn ambtenaren overleggen, maar kan natuurlijk niets zeggen. Het demissionaire kabinet zal zo lang mogelijk wachten met mededelingen over zo’n gevoelige kwestie en zal dus al helemaal niet speculeren. VVD, CDA en PVV discussiëren over de bezuinigingen en misschien even over de vraag hoe om te gaan met Wilders’ spreekbeurt bij Ground Zero. Ik verwacht dan ook niet dat de demissionaire regering of de onderhandelende politici zullen beloven – ik parafraseer Davids – ‘geen besluit te nemen politieke steun uit te spreken voor zo’n oorlog zonder dat sprake is van een mandaterende resolutie van de Veiligheidsraad’. Ze zullen de deur open willen houden voor de mogelijkheid dat een ogenschijnlijke ‘daad van agressie’ wordt gerechtvaardigd met een beroep op zelfverdediging. Of een preventieve oorlog sinds de Herzieningsconferentie inzake het Statuut van Rome (Kampala juni 2010) niet noodzakelijk heeft te gelden als een ‘crime of aggression’ is voor discussie vatbaar. Wat daarvan zij, Nederlandse politici houden weliswaar niet van geweldgebruik in internationale betrekkingen, maar pragmatisch als ze zijn vinden ze het niet verstandig te snel in hun kaarten te laten kijken. Over de gekste risico’s wordt in de kamer gesproken: van rapedrugs tot gentechaardappels en brulkikkers. Maar als het om oorlog gaat, zijn ze beducht voor onverantwoorde speculaties. Onze politici zijn hooguit geneigd later terug te kijken en dan na te denken over de vraag of wat beslist is, wel gedaan is.
Dit pragmatisme versluiert enkele ernstige punten. Wie werkelijk in het volkenrecht gelooft, zal zo’n preëmptieve oorlog niet steunen. De vraag is echter of we als natie daar wel echt in geloven. Nog pijnlijker is dat de staatrechtelijke uitgangspunten van onze democratische rechtstaat moeilijk zijn na te leven als het om oorlog en vrede gaat. De Irak-kwestie leerde al dat we bij een oorlog betrokken kunnen raken ‘zonder dat een inhoudelijke gedachtewisseling tussen regering en parlement van de grond is gekomen’. Gegeven dat Nederland in geval van een nieuwe oorlog in het Midden-Oosten bijna zeker een standpunt moet kiezen, stemt het mij ongemakkelijk dat ik (ook na raadpleging van de verkiezingsprogramma’s) geen idee heb hoe die gedachtewisseling er nu uit zou zien. Politici beroepen zich vermoedelijk op de onzekerheid van de feiten, om niets te hoeven zeggen. Die pragmatische houding legitimeert zo het voorkomen van het fundamentele politieke debat.
Eigenlijk roept art. 96 Grondwet dus een schijnwerkelijkheid in het leven. De standpuntbepaling over geweldgebruik in internationale kwesties kan helemaal niet ordentelijk plaatsvinden. Zelf lijken wij als bewoners van de oude wereld te moe om ons daarover druk te maken.
Dit Vooraf is verschenen in NJB 2010/28.
Bron afbeelding: Hamed Saber
{ 0 reacties }
