Mag een gemeente de bijstandsuitkering van een ‘psychiatrisch beperkte’ burger een half jaar helemaal intrekken?
De zaak. Een inwoner van Haarlem verliest zijn bijstandsuitkering en komt in ernstige financiële moeilijkheden. Hij kan huur- en energierekeningen niet betalen: er komen aanmaningen, incassoprocedures en deurwaarders. Er dreigt huisuitzetting.
Hoe kon het zo ver komen?
De gemeente besloot zijn uitkering een half jaar lang met honderd procent te verlagen omdat de man niet verscheen op afspraken met werkbemiddelaars, casemanagers of bedrijfsartsen. Hij werkte onvoldoende mee aan een ‘voorziening gericht op arbeidsinschakeling’. Eerder werd zijn uitkering al twee maanden gehalveerd. ‘Niet gemotiveerd voor werk’ oordeelde de gemeente. Als de man medische problemen heeft, zoals hij zegt, moet hij dat zelf maar aantonen.
Wat voert de man aan ter verdediging?
Er is geen sprake van onwil maar van onmacht, zo vertelt hij. Hij heeft medische klachten en psychische beperkingen. Maar de gemeente wil daar niet naar luisteren. Om de rechter te overtuigen heeft hij een psychiatrisch onderzoek ondergaan. Er zouden ‘diverse aanwijzingen’ zijn voor psychiatrische problemen. „Hij overziet de consequenties niet van wat er met hem aan het gebeuren is en is in feite ontoerekeningsvatbaar”. De gevolgen van de maatregel zijn voor hem ‘disproportioneel’ en een inbreuk op zijn burgerrechten. De man is een ex-asielzoeker uit Afghanistan die de Nederlandse nationaliteit heeft. Zijn vrouw en drie kinderen leven in Pakistan. Hij werkte van 1996 tot 2002 en kwam via een WW-uitkering in 2004 in de bijstand.
Wat is de rechtsvraag?
Heeft de gemeente zorgvuldig gehandeld: woog zijn medische toestand mee bij de strafkortingen? Was de gemeente er van op de hoogte? Is er nagedacht over de gevolgen? Mag een overheid een burger in deze omstandigheden dit inkomensverlies aandoen?
Wat zegt de rechter?
Er zijn over deze kwestie twee rechterlijke uitspraken bekend. Eén uit 2008, als de man drie maanden zonder inkomsten is, en één van deze maand. Een half jaar geen uitkering voor zo iemand accepteerde de eerste rechter niet. Op grond van het psychiatrisch rapport betwijfelde de rechter inderdaad of zijn gedrag de man wel kan worden verweten. De gemeente had dat ook zelf uit moeten zoeken en mee moeten wegen. Na drie maanden schorst de rechter de strafmaatregel en beveelt de gemeente weer te betalen.
Deze maand oordeelde de bestuursrechter dat de man ook zijn proceskosten vergoed moet krijgen. Daarnaast heeft hij ook recht heeft op vergoeding van zijn immateriële schade. De gemeente maakte namelijk ‘ernstig inbreuk’ op een burgerrecht: het recht op een privéleven. Dat recht, uit artikel 8 lid EVRM „omvat mede de fysieke en psychische integriteit van die persoon”. Een gemeente mag dus geen psychisch zieke burgers financieel zo straffen dat ze hun huis dreigen kwijt te raken. Er moet 500 euro immateriële schadevergoeding worden betaald.
De uitspraak van augustus (LJ BN4040) is hier te vinden. De eerdere uitspraak (LJ BD4072) staat hier.
Er kan ook worden gereageerd op Recht en Bestuur. Reacties verschijnen op beide sites.
Bron afbeelding: Bogdan Migulski
{ 11 reacties }
{ 11 reacties… lees hieronder of reageer }
Een positieve uitspraak, maar afstemming bedragen vergoeding immateriële schade dringend gewenst
Waar gehakt worden vallen spaanders, maar in dit geval is de gemeente in haar terechte streven om regels over werk en bijstand streng te handhaven te ver doorgeschoten. Toen de betrokkene aangaf dat hij wegens medische en psychiatrische klachten niet kon deelnemen aan arbeidsbemiddeling had de gemeente daarnaar onderzoek moeten (laten) doen. In plaats daarvan koos zij er echter voor om een zeer zware sanctie op te leggen: de intrekking van de hele uitkering terwijl betrokkene verder geen inkomsten had. Terecht stelt de rechter vast dat daarmee een ernstige inbreuk wordt gemaakt op het, in artikel 8 EVRM verankerde, fundamentele recht van betrokkene op bescherming van diens privé-leven waarmee samenhangt de bescherming van de menselijke waardigheid.
Door vanwege deze schending van het recht op privé-leven de gemeente te verplichten om 500 euro immateriële schadevergoeding te betalen, sluit de rechtbank aan bij een relatief nieuwe – mede door uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens geïnspireerde – ontwikkeling in het bestuursrecht. Deze verplichting wordt gebaseerd op de aanname dat deze schending ongerustheid, spanning, frustratie en ongemak met zich mee heeft gebracht. Eerder oordeelde de hoogste Nederlandse rechter op het terrein van de sociale zekerheid al dat vanwege de schending van het fundamentele huisrecht bij een onrechtmatig huisbezoek door de sociale recherche een vergoeding van immateriële schade van 200 euro gepast was (Centrale Raad van Beroep 8 juni 2010, LJN BM8044). Ook is er recente jurisprudentie van bestuursrechters waaruit volgt dat voor elk half jaar dat iemand te lang moet wachten op de behandeling van zijn zaak bij de rechter 500 euro aan vergoeding van immateriële schade moet worden betaald wegen schending van het fundamentele recht op behandeling van een zaak binnen een redelijke termijn.
De bereidheid om dergelijke schadevergoedingen toe te kennen wegens schending van een fundamenteel recht moet worden toegejuicht. De ondervonden ongerustheid, spanning, frustratie en ongemak worden er enigszins mee goedgemaakt. Daarnaast zou er in het risico te worden veroordeeld tot schadevergoeding ook een extra prikkel besloten kunnen liggen voor overheden om grondrechten te respecteren. Zo bezien is er ook een zeker element van ‘punitive damages’ te herkennen in de genoemde jurisprudentie. Tegelijkertijd laten de genoemde voorbeelden ook zien dat er nog te weinig lijn zit in de toe te kennen bedragen. Is het redelijk dat het gedurende de periode van een half jaar verstoken blijven van inkomsten hetzelfde bedrag oplevert als het een half jaar moeten wachten op een rechterlijke uitspraak? Het is zaak dat deze bedragen meer afgestemd worden.
Tom Barkhuysen is hoogleraar staats- en bestuursrecht in Leiden en redacteur van het NJB.
Wat gebeurt er als je gemeente je uitkering niet betaalt? Je valt uiteindelijk terug op je familie of vrienden of je wordt dakloos. Voordat het zover is gebeuren er meestal nog wat andere dingen: je betaalt je energierekening niet meer, de huur niet meer. In dit geval bleef het bij de dreiging van en uitzetting, het gebeurde niet. Er waren natuurlijk wel kosten en er was veel leed. De dreiging is immers ook niet gering. Gelukkig wist betrokkene wel de weg naar de rechter te vinden. Onrechtmatige intrekking en de kosten die daarvan het gevolg zijn komen voor rekening van de gemeente.
Het leed is daarmee nog niet vergoed. Het bestuursrecht kent zelf geen regels inzake immateriële schadevergoeding, maar volgens de rechter heeft deze daar wel recht op. De rechter gaat daarmee op nieuwe grond lopen. Door het onrechtmatige handelen is zijn privéleven niet gerespecteerd. De rechter vindt het aannemelijk dat iemand die moet meemaken dat hij brodeloos wordt en het dak boven zijn hoofd dreigt te verliezen, daardoor ongerustheid, spanning, frustratie en ongemak heeft geleden. De bescherming van het privéleven wordt in artikel 8, eerste lid, van het Europese verdrag tot bescherming van de rechten van de Mens gewaarborgd. Volgens het Europese Hof is respect voor de menselijke waardigheid de precieze essentie van dit recht. Aanvankelijk 6 maanden, later beperkt tot 3 maanden, door onrechtmatig handelen van de overheid, geen cent meer hebben om je in primaire levensbehoeften te voorzien en een dak boven je hoofd te kunnen betalen, wordt door de rechter gekwalificeerd als een inbreuk op het door artikel 8 EVRM beschermde privéleven.
De Haarlemse rechtbank overweegt dat het bestuursrechtelijke schadevergoedingsrecht aansluiting heeft bij het civiele rechtelijke schadevergoedingsrecht. Dat laatste kent algemene regels inzake de vergoeding van immateriële schade. Recht op schadevergoeding kan volgens artikel 6:106 BW ontstaan indien iemand ‘op andere wijze in zijn persoon is aangetast’. Bovendien speelt de vraag hoe een ‘effective remedy’ in de zin van het Verdrag kan worden geregeld, een rol. Niet bij elk falend overheidsoptreden wordt tevens een grondrecht geschonden en wordt leed berokkend. De rechter overweegt immers dat het gaat om de primaire levensbehoeften. Daarin te worden gefrustreerd is iets heel anders dan tijdelijk over minder geld beschikken of lang moeten wachten op een besluit.
Hij krijgt dan ruim 5 euro per dag als compensatie. Een mooi bosje bloemen per dag dus, maar de 500 euro zijn wellicht ook net goed voor de niet vergoede kosten (incassokosten en deurwaarderkosten). De rechterlijke uitspraak biedt een mooi element voor het verder ontwikkelen van een bestuursrechtelijke tak aan de civielrechtelijke schadevergoedingsleer.
Inge van der Vlies is hoogleraar staats- en bestuursrecht en informatisering aan de Universiteit van Amsterdam en medewerker van het NJB.
Als ik het goed begrijp stopte de gemeente de uitkering, omdat de uitkeringsgerechtigde geen inzage in zijn psychiatrisch rapport gaf.
Ook ik meen dat mensen recht op privacy hebben.
Voor zover ik weet zijn er keuringsartsen, die moeten beoordelen of iemand in staat is te werken, en is dit geen taak van de gemeente. Voor de reïntegratietrajecten is de gemeente afhankelijk van informatie die de werkloze zelf verstrekt, begrijp ik uit dit bericht.
“De gemeente” klinkt erg abstract. Het zijn ambtenaren, gewone mensen, die gemakzuchtig en onverschillig hebben gehandeld en kennelijk alleen aan regels en geld hebben gedacht. Waarop baseerde men de uitspraak “niet gemotiveerd voor werk”? Moest er iets in het dossier komen te staan dat de afwijzing mogelijk maakte?
Het is in dit geval onduidelijk hoe het voorgaande traject was: zat hij terecht in een WW-uitkering en daardoor later in de Bijstand of had hij oorspronkelijk een WAO-uitkering moeten krijgen? (Het onterecht in de WW geparkeerd worden of helemaal geen uitkering krijgen komt veel voor bij psychiatrische patienten die recht hebben op een uitkering van het UWV.)
Ambtenaren zonder enige notitie van psychosches, (zware)depressies, post-traumatische stress etc. moeten op de centen passen en dat is alles wat ze dan ook doen.
Heel veel volwassenen zijn hun vermogen om onbevangen waar te nemen kwijtgeraakt en kunnen niet meer beoordelen of iemand de waarheid spreekt. Wel kun je in zijn algemeen opmerken, aan de hand van gedrag en uitspraken, of iemand psychisch gezond is of niet. Wie dat ook niet kan heeft zelf een probleem en moet niet hoeven te beslissen over sociale uitkeringen.
Het probleem van psychiatrische patienten (voor het gemak noem ik mensen met een ernstig psychisch probleem psychiatrisch patient)is dat zij onvermogend zijn om adequaat te handelen en denken. Zij kunnen niet (goed) voor zichzelf opkomen, hebben geen slagvaardigheid meer, geen realiteitszin, foutgerichte energie, angststoornissen en ga zo maar door. Het is duidelijk dat het op straat zetten door een ambtenaar niet erg heilzaam is voor deze mensen!
Psychiatrisch patienten voelen zich waardeloos doordat ze niet kunnen werken. Ze willen wel, maar komen meestal niet verder dan “hun hoofd”. Ze zijn overigens geen goede werknemer: fouten, misverstanden, sloomheid, concentratiestoornissen, gevaarlijke acties, ruzie met klanten etc.etc.
Dat deze man de weg naar de rechter heeft gevonden? Dat wordt altijd door mensen in de omgeving gerealiseerd. Degenen die ook opdraaien voor de vervulling van primaire levensbehoeften.
Gelukkig zijn er nog wetten en rechter om psychiatrisch patiënten enigszins te beschermen.
Vind het verstandig dat de rechter de rechtszaak terugbrengt tot mensenrechten. Er is een spanning tussen reintegratietrajecten en recht op psychische en lichamelijk integriteit.
Volgens mij is het een structureel probleem omdat de staat van de ene kant geloofsvrijheid belooft maar van de andere kant zulke (integratie)trajecten ontwerpt die bol staan van sterk persoonlijke geloofsovertuigingen. Bijvoorbeeld een reintegratie coach die op een sociale academie gedrilld is systeemtheorie, doelen verzinnen, etcetera ligt inhoudelijk op ramkoers met iemand die die geloven niet deelt. Voeg daarbij het vermogen om met staatsgeweld (korting op uitkeringen) dat geloof af te dwingen en je hebt een krachtig recept voor aanvaringen.
De enige reden dat er weinig botsingen zijn, is omdat 95% van de bevolking ongeveer dezelfde dominante set van geloofsovertuiging deelt op een bepaald moment in de tijd.
Of met andere woorden: een doorsnee Nederlander die in de Volkskrant leest hoe hij een gelukkiger familie kan krijgen of in de intermediair hoe hij beter carrière kan maken, zal inhoudelijk nooit botsen omdat hij een vergelijkbare psychische structuur heeft als iemand van de sociale academie.
Interessant dat het privacy-aspect zo verdedigbaar is, ook in gevallen waar een individu van de gemeenschap afhankelijk is.
De communicatie tussen ambtenaar en client zal wellicht ook niet groots zijn geweest, waardoor over en weer voorbarige conclusies zijn getrokken die tot de – uiteindelijk blijkt – extreme maatregelen van de kant van de gemeente leidden. In de rechterlijke procedure wordt alles beter zichtbaar, maar wij verwachten toch van onze gemeentes dat ze niet alleen met uitkeringen strooien? Af en toe zie je ‘a failure to communicate’.
Hoewel misschien illustratief voor ’s mans leefituatie, is overigens uw alinea “De man is een ex-asielzoeker uit Afghanistan die de Nederlandse nationaliteit heeft. Zijn vrouw en drie kinderen leven in Pakistan. Hij werkte van 1996 tot 2002 en kwam via een WW-uitkering in 2004 in de bijstand.” echt van belang voor het artikel? Een Groningse man in Heerlen had toch hetzelfde kunnen meemaken? Of overdrijf ik als buitenstaander het PVV-gevaar?
Goed dat er eindelijk weer eens een rechterlijke uitspraak ligt die een bijstandsgerechtigde in het gelijk stelt tegenover de neoliberale en onmenselijk nieuwe, in 2004 ingevoerde – door Mark Rutte (VVD) en Aart Jan de Geus (CDA) bekokstoofde – bijstandwet (WWB).
Verrassend in deze zaak van een patiënt die als straf voor zijn onvoldoende werkwillige houding zijn uitkering verloor, waardoor hij niet meer kon voorzien in zijn primaire levensbehoeften, is dat hierbij als argument is aangevoerd dat de sanctionerende gemeente met haar strafmaatregel een schending beging van art. 8 EVRM, waarin het recht op een privéleven van de burger wordt gegarandeerd en daarmee de menselijke waardigheid.
De psychische problematiek van de eiser in deze zaak maakt de kwestie des te schrijnender. Dat neemt evenwel niet weg dat in gevallen waar geen of in mindere mate sprake is van een dergelijke problematiek een sanctie waardoor betrokkene evenmin kan voorzien in zijn primaire levensbehoeften – iets dat regelmatig voorkomt – géén inbreuk gemaakt wordt op zijn privéleven en géén schending van art. 8 EVRM plaatsvindt. Daarom blijft het wachten op een rechterlijke uitspraak die de WWB als zodanig in strijd verklaart met het EVRM.
Onverteerbaar blijft ondertussen dat de Nederlandse rechter in een eerdere uitspraak (LJN: BL1093) deze nieuwe bijstandswet, die verplichte arbeid – het punt waar het feitelijk in de Haarlemse zaak ook weer draait – , hoewel deze onder alle omstandigheden verboden wordt door art. 4 EVRM, toch niet in strijd met Europese verdragen acht.
(Louis van Overbeek is freelance publicist en heeft zich van het begin af aan intensief met de kwestie van verplichte arbeid in het kader van de WWB beziggehouden)
Spijtig dat het zover heeft moeten komen. De psychiatrische zorg is langzamerhand zo uitgehold, dat patienten, die vroeger in een beschermde omgeving zouden verblijven, tegenwoordig worden geacht zich als zelfstandig handelende en verantwoordelijke burgers te kunnen handhaven.
Of de man er zó ernstig aan toe was….?
Overigens ben ik zelf werkzaam bij de gemeente en ik verwonder me over de zinsnede van de rechter, die spreekt over burgerrechten….en hoe zit het met de burgerplichten? Als ik het goed begrijp heeft de man stelselmatig niet op uitnodigingen van de gemeente gereageerd, welke o.a. gericht waren op onderzoek om zijn geestelijke toestand (en daarmee belastbaarheid) te kunnen bepalen.
Als blijkt dat de man dan zijn post niet leest, lijkt het mij zaak dat er een vorm van bemoeizorg komt, die in de gaten houdt of de betrokkene zijn afspraken nakomt. Haarlem kennende heeft men dat ook geprobeerd, maar waarschijlijk was betrokkene daar niet van gediend, omdat dit inbreuk maakte op zijn privacy.
En zo is de cirkel rond. Een ander zegt: “Doe mij een uitkering en verder geen gezeur” en komt in de grootst mogelijke problemen. De facto komt dit op hetzelfde neer.
Met de invoering van de WWB hebben wij samen afgesproken dat eenieder recht heeft op een bestaansminimum, maar daar iets (naar vermogen) voor terug moet doen. Met de uitspraak ondergraaft de rechter in feite dit uitgangspunt. Ik vraag mij af of de rechter erover heeft nagedacht welk maatschappelijk signaal hiervan uitgaat. De wereld ziet er vanuit Aerdenhout waarschijnlijk heel anders uit.
Het staat niet ter discussie dat iemand die wegens (ernstige) lichamelijke of psychische beperkingen of problemen niet in staat is volledig te werken een uitkering ontvangt. Voor zover ik deze zaak begrijp was meneer al 8 jaar zonder werk en ontving en uitkering, maar werkte hij niet of onvoldoende mee aan integratietrajecten en informatieverzoeken. Als het mis dreigt te lopen doet hij een beroep op medische en psychische problemen. In aanloop naar de rechtszaak wordt een psychiatrisch onderzoek uitgevoerd dat stelt “dat er verschillende aanwijzingen voor psychische problemen kunnen zijn”. Wat mij verbaast is dat meneer niet eerder behandeling en/of therapie voor deze vermeende klachten heeft gezocht, immers het Nederlandse zorgstelsel biedt in serieuze gevallen volledige vergoeding. Als hij dat wel had gedaan, dan zou dit in zijn dossier bij de gemeente zijn opgenomen, en was het zeker nooit zover gekomen met de strafkortingen. En wie weet was hij inmiddels zelfs voldoende hersteld zodat hij weer geheel of gedeeltelijk arbeidsgeschikt zou zijn. Als iemand een uitkering ontvangt heeft deze bepaalde plichten, namelijk om werk te zoeken of deel te nemen aan reintegratietrajecten. Als de cliënt denkt hieraan niet te kunnen voldoen, dan dient deze dat aan te geven en naar andere oplossingen te zoeken. In dit geval lijkt het mij niet meer dan redelijk om zich onder behandeling te stellen voor de vermeende medische en psychische problemen. Hier had al 8 jaar geleden mee aanvangen dienen te worden.
Sandick en Boreas gaan uit van de foutieve veronderstelling dat de burger die niet in eigen levensonderhoud kan voorzien en daarom is aangewezen op ondersteuning van de overheid in ruil daarvoor een tegenprestatie in de vorm van (veelal afstompend en zelfs volstrekt zinloos) werk dient te verrichten. Een denkbeeld waarmee de neoliberale lobby met succes grote delen van de bevolking heeft weten te brainwashen en dat inmiddels ook in de nieuwe Nederlandse bijstandswet is geïnfiltreerd.
In Europese verdragen is evenwel vastgelegd, dat eenieder een fundamenteel recht heeft op bestaansmiddelen die voor hemzelf en zijn gezin toereikend zijn en en dat de aangesloten lidstaten de plicht hebben burgers die niet in eigen levensonderhoud kunnen voorzien daarbij hulp te bieden, zonder daarbij een tegenprestatie te eisen. Verplichte arbeid of dwangarbeid is verder sowieso verboden krachtens art. 4 EVRM. Een sollicitatieplicht naar passende arbeid voor degenen die in staat zijn te werken, zoals die in de oude bijstandswet was opgenomen, is wat anders.
Hierbij even mijn beklag over de dwang die je ondervind als uitkeringsgerechtigde,ook ik word dagelijks belaagd door de gemeente en moet verplicht meewerken aan een reintrgratie project,ik heb een medische verklaring van de huisarts en een bezwaarschrift ingediend,wacht nog op de uitspraak,toch is het wel zo dat ze gaan korten met 20 procent en daarna 100 procent,dus geen mogelijkheden meer om de vaste lasten te voldoen,ik heb herhaardelijk aangegeven dat ik lichamelijk en psyschisch niet in staat ben om deel te nemen,maar er word alleen maar meer dwang uitgeoefend,
Ik deed vrijwilligerswerk 1 middag in de week,dit viel mij al erg zwaar,nu dan kan ik helemaal niets meer door deze dwang en intimidatie van de gemeente,ik zit er doorheen,heb mijn hele verleden uit de doeken moeten doen,en alle prive zaken moeten blootgeven,dus geen enkele privacy,mijn hele leven ligt op straat,nergens vind je hulp in dit soort zaken,en daardoor zal ik eindigen in de goot,in onze gemeente ben ik niet de enigste ik ken er nog meer die voor dit zelfde feit staan en radeloos zijn,en zelfmoordneigingen hebben,,,,,,het is een schande hoe je word behandeld,
terug naar de slavernij,,,
Dit alles gebeurd in de gemeente smallingerland,friesland
Ik wou mijn verhaal even kwijt,want er is niemand die luistert,de gemeente doet wat ze wil,en als mensen daarmee in de vernieling gaan,zal hun een zorg zijn.
met vr gr