De staat heeft zichzelf verplicht verdragen na te leven en de internationale rechtsorde te bevorderen.

Dan kan ze vervolgens niet het slachtoffer uithangen van haar eigen voornemens.

Dat is onjuist.

Van het associatieverdrag dat de EU met Turkije heeft gesloten (en Turken op bepaalde wijze gelijkstelt aan EU-burgers) kan bij wet niet van worden afgeweken.

De Nederlandse wetgever kan immers geen wetten maken die strijdig zijn met (Europese) verdragen waarbij Nederland partij is. De Europese rechtsorde – in dit geval – staat in hiërarchie boven de nationale rechtsorde (op die terreinen waar de EU bevoegdheden heeft uiteraard).

Totdat het associatieverdrag afloopt is een Turk niet verplicht tot deelname aan een inburgeringstoets.

Deze uitspraak is overigens juist op dit moment in de Nederlandse politiek erg te verwelkomen. Internationale afspraken en waarborgen worden ook door de Nederlandse rechter gehandhaafd. Of de nationale wetgever het daar nu mee eens is of niet.

Welke regering we ook krijgen, ik durf er vergif op in te nemen dat we de komende tijd regelmatig met de volgende gang van zaken te maken krijgen. De regering formuleert een ferm voorstel op het gebied van het vreemdelingenrecht. Juristen wijzen er op dat dit voorstel op gespannen voet staat met internationaal en/of Europees recht. De regeringspartijen vinden dat linkse prietpraat, en zetten door. Een paar jaar later zegt een Nederlandse of een Europese rechter dat het nieuwe beleid inderdaad in strijd is met internationaal en/of Europees recht. Betrokken politici veinzen verbazing, beschimpen de rechter aan, en geven af op ‘Brussel’.

Dit is om twee redenen funest.
1. In onze rechtsorde zijn bepaalde besluiten overgelaten aan de rechter. Achterliggend idee is dat de rechter een aantal besluiten op een zuiverder manier kan nemen dat een parlement of een gemeenteraad. De rechter is daarbij gebonden aan de relevante rechtsregels. In dit geval: niet alleen aan de Wet Inburgering, maar ook aan Besluit 1/80 van de Associatieraad EEG-Turkije. Over de interpretatie van al die regels valt te twisten. Maar de verontwaardiging gaat daar niet over. Men is onthutst omdat de rechter iets doet waar politici het niet mee eens zijn. Maar het is kiezen of delen. Ofwel je accepteert de rol van de onafhankelijke rechter, en daarmee de mogelijkheid dat die iets doet wat jij niet leuk vindt. Maar dan ben je behoorlijk dom als je het gezag van de rechter ondergraaft door hem aan te vliegen als dat eens gebeurt. Ofwel je accepteert dat niet, je gaat volop verder met rechters aanvallen en je koerst er op aan dat de rechter wordt afgeschaft. Of politici die die kant op willen het woord vrijheid nog in de mond kunnen nemen, is een beetje de vraag.

2. Nederland heeft, net als veel andere Europese landen, veel bevoegdheden overgedragen aan ‘Brussel’. Dat is om grofweg twee redenen gebeurd. Ten eerste direct eigen belang, omdat de Europese markt zeker voor landen als Nederland miljarden oplevert; en omdat bijvoorbeeld Europees migratiebeleid veel effectiever is dan nationaal beleid. Ten tweede de Europese gedachte: een gewapend conflict op dit continent moet voorkomen worden, en nauwe economische, sociale en politieke vervlechting van de Europese landen is de beste manier om dat te bewerkstelligen. We hebben Europa op allerlei punten dus brood- en broodnodig. Wat Nederlandse politici nu doen is onvrede over hun eigen beslissingen doorschuiven van ‘Den Haag’ naar ‘Brussel’. Of zulke politici hun eigen legitimiteitsprobleem zo oplossen is de vraag. Maar dat ze het legitimiteitsprobleem van ‘Brussel’ groter maken is evident.

De rechterlijke macht en de Europese Unie zijn twee instituten waarbij vrijwel iedereen die in Nederland heeft veel belang heeft. Dat betekent bepaald niet dat zij boven kritiek verheven zijn. Integendeel, er zijn veel redenen voor harde kritiek. Maar wie hun legitimiteit ondergraaft, speelt met vuur.

Thomas Spijkerboer is hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit en medewerker van het NJB.

Er spreekt een behoorlijke dosis cynisme uit, om wetgeving door te voeren waarvan men van tevoren weet dat die niet door de Europeesrechtelijke beugel kan, en om dan rustig af te wachten of er zaken de rechter zullen bereiken die de betrokken regelgeving in het individuele geval zullen afschieten. Als die zaken voldongen zijn is men weer een aantal jaren verder, en heeft men toch het een en ander aan onrechtmatigs binnengehaald.

Ik vind, dat de regering nu moet erkennen dat Turken die hier rechtmatig verblijven vallen onder de uitzondering op de inburgeringsplicht van art. 5 lid 2 van de Wet Inburgering en behoren tot de personen ‘die anderszins op grond van verdragen of besluiten van volkenrechtelijke organisaties geen inburgeringsplicht (…) kan worden worden opgelegd.’ Dat geldt dan ook voor andere inburgeringswetgeving, zoals de Wet inburgering buitenland.

Dat is zuiverder dan het telkens te laten aankomen op de procedeerkracht van individuele Turken.

In de vakliteratuur was er vrijwel volledige overeenstemming dat het opleggen van belemmeringen aan Turkse werknemers en zelfstandigen in Nederland, zoals het eisen van hogere leges dan gelden voor EU-burgers en het verplichten tot inburgeringscursussen in binnen- en buitenland in strijd was met het Associatieverdrag en de daaruit voortspruitende besluiten. Met name Prof. Kees Groenendijk heeft dit sinds jaar en dag in talrijke publicaties aannemelijk gemaakt en de doctrine is hem daarin gevolgd. Maar de overheid bleef horende doof voor deze onwelgevallige waarheid.

Zij bleef volhouden dat de inburgeringsplicht goed was voor de integratie van – ook – de Turken. Dat mag zo zijn, maar uit europeesrechtelijk oogpunt is deze integratieplicht in strijd met het integratiebegrip zoals dat uit het Associatieverdrag gestalte krijgt: dat ziet de integratie tot stand komen door het wegnemen van belemmeringen van toegang tot de arbeidsmarkt. Inburgeringsplicht is in dat perspectief een belemmering van de integratie, en geen bijdrage.

Het is daarom treurig dat de staat in hoger beroep bij de Centrale Raad van Beroep is gegaan, in plaats van meteen te erkennen dat het Europese recht boven het Nederlandse recht gaat. De staat kan niet menen in hoger beroep aan het langere eind te trekken. Daarvoor zijn de inbreuken op het Associatieverdrag en het Besluit 1/80 te talrijk en manifest. Schending van het stand still-beginsel, discriminatie wegens nationaliteit, opleggen van nieuwe belemmeringen, het is nogal wat.

De enige uitweg die ik zie, is dat ook EU-burgers inburgeringsplichtig gemaakt worden. Dan kunnen ook de Turken op dezelfde manier behandeld worden. Deze inburgeringsplicht voor EU-burgers stuit intussen ook op bezwaren uit het Unierecht. Ook hier dreigt discriminatie op grond van nationaliteit, zolang Nederlanders zijn vrijgesteld.

Kortom, de korte en krachtige beslissing van de rechtbank Rotterdam heeft mijn volledige instemming, en kon niet uitblijven.

Ulli Jessurun d’Oliveira is emeritus hoogleraar migratierecht aan de UvA en medewerker van het NJB.

In Europese verdragen is evenwel vastgelegd, dat eenieder een fundamenteel recht heeft op bestaansmiddelen die voor hemzelf en zijn gezin toereikend zijn en en dat de aangesloten lidstaten de plicht hebben burgers die niet in eigen levensonderhoud kunnen voorzien daarbij hulp te bieden, zonder daarbij een tegenprestatie te eisen. Verplichte arbeid of dwangarbeid is verder sowieso verboden krachtens art. 4 EVRM. Een sollicitatieplicht naar passende arbeid voor degenen die in staat zijn te werken, zoals die in de oude bijstandswet was opgenomen, is wat anders.