Op 3 september mag de bevolking van Bonaire zich uitspreken over de constitutionele hervormingen van het Koninkrijk. Op het moment van schrijven van deze bijdrage was de uitslag daarvan nog niet bekend. In mei 2009 werd een gelijksoortig referendum georganiseerd op Curaçao. Wanneer is het woord aan de bevolking van Sint Eustatius, het eiland dat als enige officieel verzet aantekende tegen gevolgen van de hervormingen?

Vanaf 10 oktober zal het land ‘Nederlandse Antillen’ alleen nog een herinnering zijn. Curaçao en Sint Maarten krijgen een status aparte, vergelijkbaar met de status van Aruba. Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de ‘BES-eilanden’) worden voorlopig openbare lichamen en zullen integreren in Nederland. Over vijf jaar wordt deze status geëvalueerd.

Een van de gevolgen hiervan is dat de BES-eilanden deel gaan uitmaken van de Nederlandse rechtsorde. Aanvankelijk leek dit weinig problematisch. Toen de regering de Aanpassingswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba indiende bij de Staten-Generaal was het uitgangspunt helder: om het proces soepel te laten verlopen zou de Antilliaanse wetgeving voorlopig blijven gelden. Geleidelijk zou deze worden vervangen door Nederlandse wetgeving, al kan een uitzondering worden gemaakt op terreinen waarop de eilanden zich wezenlijk onderscheiden van de rest van Nederland. Dit komt overeen met de afspraken die in 2006 zijn gemaakt met de BES-eilanden.

Maar er ontstond commotie toen Kamerleden van Gent (GroenLinks) en Remkes (VVD) een amendement op het wetsvoorstel indienden om te verzekeren dat euthanasie, abortus en het homohuwelijk na 10 oktober ook in de Caribische delen van Nederland mogelijk worden. Na overleg werd besloten om een voorbereidingstermijn in acht te nemen. De Sabanen, Bonairianen en Statianen hebben na 10 oktober twee jaar de tijd om aan de invoering van homohuwelijk en euthanasie te wennen. Een wettelijke regeling inzake abortus zal binnen één jaar worden ingevoerd. De overgrote meerderheid van zowel de Tweede als Eerste Kamer stemde in met het amendement. Daarop nam de Eilandsraad van Sint Eustatius een motie aan tegen de invoering van deze ‘antisociale wetten’.

Los van de vraag of invoering van controversiële wetgeving niet in strijd is met eerder gemaakte afspraken legt de commotie een pijnlijk defect bloot: de Statiaanse bevolking heeft nooit ingestemd met integratie in een land dat duizenden kilometers verderop ligt en er totaal andere mores op nahoudt.

Tussen 2000 en 2005 werden referenda georganiseerd op alle Antilliaanse eilanden. Als enigen stemden de Statianen voor behoud van de Nederlandse Antillen. Sint Maarten en Curaçao vroegen en kregen eenzelfde status als Aruba: land binnen het Koninkrijk. Bonaire en Saba stemden voor hechtere constitutionele banden met Nederland. Hoewel destijds nog volledig onduidelijk was wat dit zou gaan inhouden, zou beargumenteerd kunnen worden dat ook Bonaire en Saba hebben gekregen waar zij om vroegen – al zijn zeker ook hier kanttekeningen bij te plaatsen.

Onder grote politieke druk ging de Eilandsraad van Sint Eustatius overstag en opteerde voor het onvermijdelijke: ontmanteling van de Nederlandse Antillen en een hechtere constitutionele band met Nederland. Maar nu hangt de aanvankelijke onwil van de Statianen als een zwaard van Damocles boven het integratieproces. Dit bleek des te meer toen Eilandraadslid Reginald Zaandam begin april in de Tweede Kamer pleitte voor een Statiaans referendum vóór 10 oktober. De reacties van de aanwezige Kamerleden varieerden van verbazing tot een zekere korzeligheid. Van Gent kwalificeerde de eis als een duveltje uit een doosje.

Zaandam blijft echter zijn onvrede over de gang van zaken kenbaar maken. Op 20 augustus stemde hij als vertegenwoordiger van Sint Eustatius in het Antilliaanse parlement, de Staten, tegen de Statuutwijziging die ontmanteling van de Nederlandse Antillen mogelijk maakt. Ook een Statenlid uit Bonaire en twee uit Curaçao stemden tegen, maar het wijzigingsvoorstel werd uiteindelijk met een meerderheid van zeventien leden aangenomen.

De tegenstem van de Statianen zorgt dus voor onrust in het integratieproces van de BES-eilanden. Er is echter een ander, fundamenteler, probleem: het onthouden van de mogelijkheid aan de Statianen om vrijelijk hun politieke toekomst te bepalen is in strijd met het internationale dekolonisatierecht.

Het internationale gewoonterecht, mede ingevuld door belangrijke VN-resoluties, alsmede internationale burgerrechtenverdragen, verplichten het Koninkrijk der Nederlanden om het zelfbeschikkingsrecht in acht te nemen. Dit houdt in dat een (voormalige) kolonie pas wordt verondersteld zelfbesturend te zijn wanneer de bevolking vrijelijk zijn politieke toekomst heeft bepaald. Met name wanneer een entiteit niet volledig onafhankelijk wordt dient met argusogen bekeken te worden of de wens van de bevolking wordt vervuld.

Al sinds de totstandkoming van het Statuut van het Koninkrijk in 1954 is menigmaal kritisch gevraagd of recht is gedaan aan het zelfbeschikkingsrecht van de Koninkrijksbevolking in de Caraïben. Nooit is in een bindend referendum gevraagd welke status zij prefereren. Hier wordt vaak tegen ingebracht dat eventuele ontevredenheid over het Statuut nooit heeft geleid tot heftige protesten van Antilliaanse zijde. Dat kan zo zijn, maar het blijft twijfelachtig of het Koninkrijk der Nederlanden heeft voldaan aan zijn internationale verplichtingen met betrekking tot het zelfbeschikkingsrecht van de Caribische rijksdelen.

In referenda die zijn gehouden tussen 2000 en 2005 heeft de meerderheid van de bevolking van de Nederlandse Antillen vóór ontmanteling van dat land gestemd. Is daarmee voldaan aan het zelfbeschikkingsrecht?

Nee. Er is namelijk een complicerende factor. Sinds 1973 erkennen de afzonderlijke eilanden van de Nederlandse Antillen elkaars zelfbeschikkingsrecht. Hoewel met enige onwil doet ook Nederland dat sinds 1981. Deze erkenning was internationaalrechtelijk niet verplicht. Het non-disruptiebeginsel bepaalt namelijk dat de grenzen van de voormalige kolonie maatgevend zijn voor de vraag wie recht heeft op zelfbeschikking. Volgens internationaal recht zou het zelfbeschikkingsrecht dus toekomen aan de gehele bevolking van de Nederlandse Antillen. Dat dit geen wet is van Meden en Perzen blijkt onder andere uit de ook internationaal geaccepteerde afscheiding van Aruba in 1986.

Waarom is dan toch het zelfbeschikkingsrecht van de afzonderlijke eilanden erkend? De reden moet waarschijnlijk gezocht worden, naast de culturele verschillen, in de gevoelens van animositeit en wantrouwen tussen de eilanden. Met name het historische gevoel van onderschikking aan Curaçao heeft diepe kloven geslagen.

Hoewel de erkenning van het zelfbeschikkingsrecht van de afzonderlijke eilanden dus niet verplicht was, heeft deze erkenning wel internationaalrechtelijke gevolgen. Nederland kan, met het oog op het rechtsbeginsel van goede trouw, namelijk niet meer ontkennen dat het internationale zelfbeschikkingsrecht toekomt aan elk der eilanden. Dat betekent dat de bevolking van ieder eiland het recht heeft zijn politieke toekomst in vrijheid te bepalen.

De Statianen hebben dit in ieder geval niet gedaan. De uitkomst van het referendum in 2005 is door de volksvertegenwoordigers opzij geschoven toen zij instemden met integratie. Die beslissing kan dan ook niet gezien worden als uitoefening van het zelfbeschikkingsrecht van Sint Eustatius. Tot begin april leek de schijn van legitimiteit te kunnen worden hooggehouden, omdat hevige protesten tegen deze gang van zaken uitbleven. Nu bevinden we ons echter in een situatie waarin de Statiaanse volksvertegenwoordigers zich hebben verzet tegen één van de gevolgen van de integratie. Ook is er openlijk om een referendum gevraagd.

Het internationaal recht verplicht de Koninkrijksregering om aan deze oproep gehoor te geven en wel voor 10 oktober 2010. Want het eiland mag met een inwonertal van rond de drieduizend dan wel kleiner zijn dan het overgrote deel van de Nederlandse gemeenten, die drieduizend hebben het volste recht om gehoord te worden.

Charlotte Duijf is masterstudent Internationaal Publiekrecht aan de Universiteit Utrecht en Fred Soons is hoogleraar Internationaal Publiekrecht aan dezelfde universiteit en aan de Universiteit van de Nederlandse Antillen.

Bron afbeelding: hduh

Tien jaar geleden waren de ambities hoog. Irreëel hoog, zo was temidden van het enthousiasme te horen. Toch: met het ondertekenen van Millennium Development Goals deed de wereld zichzelf onder meer de belofte om in 2015 de extreme armoede op mondiaal niveau gehalveerd te hebben. VN secretaris-generaal Ban Ki-moon toonde zich afgelopen juni bij de presentatie van de jaarrapportage nog altijd optimistisch. Maar zijn woorden zeggen genoeg: “At the same time, it is clear that improvements in the lives of the poor have been unacceptably slow, and some hard-won gains are being eroded by the climate, food and economic crises.” In tijden van ongekende overstromingen en katoen- en graanoogstverlies in Pakistan, extreme droogte en graanoogstverlies in Rusland, een verre van overwonnen mondiale economische crisis en gereduceerd politiek draagvlak voor ontwikkelingshulp, organiseert de VN deze maand in New York een topontmoeting om de beloften van een nieuwe impuls te voorzien.

Dat zal geen eenvoudige klus worden. Niet alleen omdat de “vrijgevigheid” aan arme landen zowel hier als elders politiek en maatschappelijk ter discussie staat. Ook omdat ontwikkelingshulp de afgelopen 10 jaar fors ingewikkelder is geworden. Meer en meer beïnvloeden problematische omstandigheden in verre landen het leven dicht bij huis. Bovendien wordt de effectiviteit van ons eigen handelen bij bijvoorbeeld de aanpak van klimaatverandering en de met deze verandering verband houdende risico’s op schaarste van voedsel, water en andere natuurlijke bronnen, mede bepaald door de mate waarin arme landen in staat zijn hun bijdrage te leveren. Zo is het ogenschijnlijk eenvoudig van arme landen te verlangen dat ook zij de CO₂–uitstoot reduceren. Maar in de praktijk van alledag impliceert het wel dat ze te maken krijgen met technologiebeleid, kennisoverdracht, financieringsconstructies voorzien van allerhande contractuele arrangementen, intellectuele eigendomsrechten en een berg aan andere voorwaarden. Niet verrassend, dat veel ontwikkelingslanden niet of nauwelijks in staat zijn met de ambities over CO₂–uitstoot om te gaan.

De VN heeft de afgelopen jaren diverse malen betoogd dat ontwikkelingshulp meer is dan een morele opdracht, maar gebaseerd op een universeel rechtvaardigheidsbegrip. Daarmee is het fundament voor ontwikkelingshulp heel concreet terug te vinden in de universele rechten van de mens. De neiging is echter dit mensenrechtenfundament vervolgens primair te concretiseren in termen van burgerrechten en politieke rechten, zoals vrijheid van meningsuiting en verbod op martelen. Minder aandacht gaat uit naar de betekenis van dit fundament voor economische, sociale en culturele rechten (ESC-rechten). Wie het werk van de VN-Raad voor de Rechten van de Mens kent, stelt vast dat de Raad sinds de eerste zitting, in juni 2006, een enkele keer thema’s als recht op voedsel of aanpak van klimaatverandering agendeert, maar zich primair richt op (acute) mensenrechtenschendingen. En weliswaar gaat in ons buitenlandbeleid de aandacht vanuit het mensenrechtenperspectief wel explicieter uit naar economische, sociale en culturele rechten, de strategie uit 2007 redeneert nog primair vanuit een lokaal perspectief op het recht op arbeid, op onderwijs en een minimum levensstandaard. Niet vanuit de betekenis van het recht op ontwikkeling met het oog op opkomende mondiale interdependenties.

Natuurlijk is het, zoals in de literatuur vaker betoogd, alles behalve eenvoudig om vanuit een rechtendiscours tot een verdelingsperspectief tussen (aandacht voor) politieke rechten enerzijds en economische rechten anderzijds te komen. Dat laat onverlet dat – nu de wereld van de ontwikkelingshulp sterk aan verandering onderhevig is – de vraag ter tafel ligt hoe ontwikkelingsrechten in te vullen bij het adresseren van grensoverschrijdende problemen en vervlochten afhankelijkheden. Welke juridische instrumenten zijn vereist om ontwikkelingslanden daadwerkelijk in staat te stellen hier hun bijdrage te leveren? Wie het ontbreken van samenhang ziet tussen de eindeloze reeks onderscheidende juridische voorwaarden en instrumenten waarmee ontwikkelingslanden worden geconfronteerd wanneer zij een poging doen hun bijdrage te leveren, weet dat er nog bergen werk te verzetten valt. Kortom, welke juridische instrumenten zijn aan de orde wanneer we meer invulling willen geven aan coherentiebeleid? En meer fundamenteel: wat is de betekenis van “het recht op ontwikkeling” als het gaat om mondiale publieke goederen als drinkwater, voedsel, energie, klimaat en veiligheid?

In de publieke discussie en berichtgeving over de coalitieonderhandelingen wordt ontwikkelingshulp vaak gereduceerd tot de vraag of het met wat minder kan dan de huidige 0,7 procent van ons BNP. Maar het gaat natuurlijk allang niet meer uitsluitend om een “x bedrag aan geld”. Het recht speelt al jaren evenzeer een rol. Maar dat impliceert dat wanneer de ontwikkelingsagenda verandert, ook de opdracht voor het recht herijkt moet worden. Een rechtsorde die passend is voor een sterk vervlochten samenleving met nieuwe mondiale uitdagingen en publieke belangen noodzaakt tot een doordenking op de consequenties voor het internationale recht. Of meer concreet: wanneer duurzaamheid hoog op de agenda staat, hebben we ons in te zetten voor meer dan alleen het – dicht bij huis – verkleinen van onze voetafdruk. Het verlangt een discussie over de al dan niet verankering van dit publieke belang in het internationale recht.

Artikel 90 van onze Grondwet kent een grondwettelijke taakopdracht aan de regering om de ontwikkeling van een internationale rechtsorde te bevorderen. De discussie over dit grondwetsartikel gaat veelal over kwesties die raken aan de vraag hoe onze nationale rechter de internationale regels of besluiten die strijdig zijn met onze eigen rechtsorde heeft te benaderen. Maar constitutioneel gaat het om de wederzijdse versterking van rechtsordes, de Nederlandse en de mondiale. Dat verlangt dat (ook) de Nederlandse regering zich sterk maakt voor een rechtsorde die passend is voor de ontwikkelingsagenda van deze tijd.

Dit Vooraf verschijnt in NJB 2010/29.

Bron afbeelding: World Economic Forum

Mag een gemeente de bijstandsuitkering van een ‘psychiatrisch beperkte’ burger een half jaar helemaal intrekken?

De zaak. Een inwoner van Haarlem verliest zijn bijstandsuitkering en komt in ernstige financiële moeilijkheden. Hij kan huur- en energierekeningen niet betalen: er komen aanmaningen, incassoprocedures en deurwaarders. Er dreigt huisuitzetting.

Hoe kon het zo ver komen?

De gemeente besloot zijn uitkering een half jaar lang met honderd procent te verlagen omdat de man niet verscheen op afspraken met werkbemiddelaars, casemanagers of bedrijfsartsen. Hij werkte onvoldoende mee aan een ‘voorziening gericht op arbeidsinschakeling’. Eerder werd zijn uitkering al twee maanden gehalveerd. ‘Niet gemotiveerd voor werk’ oordeelde de gemeente. Als de man medische problemen heeft, zoals hij zegt, moet hij dat zelf maar aantonen.

Wat voert de man aan ter verdediging?

Er is geen sprake van onwil maar van onmacht, zo vertelt hij. Hij heeft medische klachten en psychische beperkingen. Maar de gemeente wil daar niet naar luisteren. Om de rechter te overtuigen heeft hij een psychiatrisch onderzoek ondergaan. Er zouden ‘diverse aanwijzingen’ zijn voor psychiatrische problemen. „Hij overziet de consequenties niet van wat er met hem aan het gebeuren is en is in feite ontoerekeningsvatbaar”. De gevolgen van de maatregel zijn voor hem ‘disproportioneel’ en een inbreuk op zijn burgerrechten. De man is een ex-asielzoeker uit Afghanistan die de Nederlandse nationaliteit heeft. Zijn vrouw en drie kinderen leven in Pakistan. Hij werkte van 1996 tot 2002 en kwam via een WW-uitkering in 2004 in de bijstand.

Wat is de rechtsvraag?

Heeft de gemeente zorgvuldig gehandeld: woog zijn medische toestand mee bij de strafkortingen? Was de gemeente er van op de hoogte? Is er nagedacht over de gevolgen? Mag een overheid een burger in deze omstandigheden dit inkomensverlies aandoen?

Wat zegt de rechter?

Er zijn over deze kwestie twee rechterlijke uitspraken bekend. Eén uit 2008, als de man drie maanden zonder inkomsten is, en één van deze maand. Een half jaar geen uitkering voor zo iemand accepteerde de eerste rechter niet. Op grond van het psychiatrisch rapport betwijfelde de rechter inderdaad of zijn gedrag de man wel kan worden verweten. De gemeente had dat ook zelf uit moeten zoeken en mee moeten wegen. Na drie maanden schorst de rechter de strafmaatregel en beveelt de gemeente weer te betalen.

Deze maand oordeelde de bestuursrechter dat de man ook zijn proceskosten vergoed moet krijgen. Daarnaast heeft hij ook recht heeft op vergoeding van zijn immateriële schade. De gemeente maakte namelijk ‘ernstig inbreuk’ op een burgerrecht: het recht op een privéleven. Dat recht, uit artikel 8 lid EVRM „omvat mede de fysieke en psychische integriteit van die persoon”. Een gemeente mag dus geen psychisch zieke burgers financieel zo straffen dat ze hun huis dreigen kwijt te raken. Er moet 500 euro immateriële schadevergoeding worden betaald.

De uitspraak van augustus (LJ BN4040) is hier te vinden. De eerdere uitspraak (LJ BD4072) staat hier.

Er kan ook worden gereageerd op Recht en Bestuur. Reacties verschijnen op beide sites.

Bron afbeelding: Bogdan Migulski

Nederland suft. Het is zomer en erger nog: er is een kabinetsformatie gaande. Intussen lijkt er storm op komst. Buiten onze landsgrenzen vindt een fel debat plaats over de vraag of Israel in de komende maanden Iran zal bombarderen of niet.

Het begon met de internet(voor)publicatie van een uitgebreid artikel van Jeffrey Goldberg, The Point of No Return, The Atlantic september 2010. Daarin wordt een preventieve aanval door Benjamin Netanyahu op het nucleaire Iran aannemelijk geacht. Had de Israëlische premier niet gezegd dat kernwapens in handen van Khamenei en zijn revolutionaire garde een existentiële bedreiging voor de Joodse staat opleveren. Cruciaal is de indruk dat Israëlisch optreden nodig is als de Amerikaanse president Obama niet bereid is op te treden tegen een kernbom in Iran. Goldberg wordt bijgevallen door (voormalige) CIA-analysten. Reuel Marc Gerecht schrijft bijvoorbeeld ‘Better Safe than Sorry’. De prijs valt vermoedelijk mee. Europa zal ondanks verbale protesten wankelmoedig reageren. In de Wall Street Journal wordt erop gewezen dat veel Arabische leiders een Iran met een kernbom niet willen tolereren. Volgens Paul Rogers van de Oxford Research Group is Israel nu technisch in staat om zo’n aanval uit te voeren, maar het zou wel het begin zijn van een langdurige oorlog. Natuurlijk zijn ook tegengestelde geluiden te vernemen. Militairen in Israel beschouwen het Iraanse streven naar een kernbom eerder als een verdediging tegen een Amerikaanse aanval dan als een dreiging voor Israel. Bovendien zijn de militaire problemen nog steeds legio met het door Iran tot de tanden gewapende Hezbollah aan de grens. Misschien bluft Netanyahu. Stephen Walt in Foreign Policy beschouwt het hele verhaal zelfs als een poging van oorlogshitsers om Obama tot actie aan te moedigen. Dat het echter geen totale onzin is, blijkt alleen al uit het feit dat RussiaToday (de Engelstalige Russische televisie) veel aandacht aan de kwestie besteedt. Let wel: feitelijk is er voor zover we weten niets aan de hand, behalve dat Israel eind mei onderzeeërs met kernwapenfaciliteiten voor de Iraanse kust zou hebben gepositioneerd. En op 19 augustus meldde de New York Times dat Obama Israel heeft overtuigd dat het vanwege problemen in het Iraanse kernprogramma niet nodig is binnen het jaar toe te slaan.

Ik sta stil bij deze rimpeling in de wereldpolitiek, omdat het een voor juristen onaangename les leert. De situatie lijkt op het precedent van nog geen 10 jaar geleden, al is Nederland nu – anders dan toen – geen concrete steun gevraagd. De derde conclusie uit het rapport van de commissie Davids luidt: “De Nederlandse discussies over Irak in de periode 2002-2003 speelden zich af tegen de achtergrond van turbulente maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. In deze politiek onstabiele situatie ging de aandacht van de Nederlandse bevolking in de eerste plaats uit naar binnenlandse onderwerpen. Een breed maatschappelijk debat over Irak bleef uit. De discussie werd in beperkte kring gevoerd in de media.”

Hoe zou het nu gaan? De minister van buitenlandse zaken zal met zijn ambtenaren overleggen, maar kan natuurlijk niets zeggen. Het demissionaire kabinet zal zo lang mogelijk wachten met mededelingen over zo’n gevoelige kwestie en zal dus al helemaal niet speculeren. VVD, CDA en PVV discussiëren over de bezuinigingen en misschien even over de vraag hoe om te gaan met Wilders’ spreekbeurt bij Ground Zero. Ik verwacht dan ook niet dat de demissionaire regering of de onderhandelende politici zullen beloven – ik parafraseer Davids – ‘geen besluit te nemen politieke steun uit te spreken voor zo’n oorlog zonder dat sprake is van een mandaterende resolutie van de Veiligheidsraad’. Ze zullen de deur open willen houden voor de mogelijkheid dat een ogenschijnlijke ‘daad van agressie’ wordt gerechtvaardigd met een beroep op zelfverdediging. Of een preventieve oorlog sinds de Herzieningsconferentie inzake het Statuut van Rome (Kampala juni 2010) niet noodzakelijk heeft te gelden als een ‘crime of aggression’ is voor discussie vatbaar. Wat daarvan zij, Nederlandse politici houden weliswaar niet van geweldgebruik in internationale betrekkingen, maar pragmatisch als ze zijn vinden ze het niet verstandig te snel in hun kaarten te laten kijken. Over de gekste risico’s wordt in de kamer gesproken: van rapedrugs tot gentechaardappels en brulkikkers. Maar als het om oorlog gaat, zijn ze beducht voor onverantwoorde speculaties. Onze politici zijn hooguit geneigd later terug te kijken en dan na te denken over de vraag of wat beslist is, wel gedaan is.

Dit pragmatisme versluiert enkele ernstige punten. Wie werkelijk in het volkenrecht gelooft, zal zo’n preëmptieve oorlog niet steunen. De vraag is echter of we als natie daar wel echt in geloven. Nog pijnlijker is dat de staatrechtelijke uitgangspunten van onze democratische rechtstaat moeilijk zijn na te leven als het om oorlog en vrede gaat. De Irak-kwestie leerde al dat we bij een oorlog betrokken kunnen raken ‘zonder dat een inhoudelijke gedachtewisseling tussen regering en parlement van de grond is gekomen’. Gegeven dat Nederland in geval van een nieuwe oorlog in het Midden-Oosten bijna zeker een standpunt moet kiezen, stemt het mij ongemakkelijk dat ik (ook na raadpleging van de verkiezingsprogramma’s) geen idee heb hoe die gedachtewisseling er nu uit zou zien. Politici beroepen zich vermoedelijk op de onzekerheid van de feiten, om niets te hoeven zeggen. Die pragmatische houding legitimeert zo het voorkomen van het fundamentele politieke debat.

Eigenlijk roept art. 96 Grondwet dus een schijnwerkelijkheid in het leven. De standpuntbepaling over geweldgebruik in internationale kwesties kan helemaal niet ordentelijk plaatsvinden. Zelf lijken wij als bewoners van de oude wereld te moe om ons daarover druk te maken.

Dit Vooraf is verschenen in NJB 2010/28.

Bron afbeelding: Hamed Saber

De ethische en morele maatstaven waaraan journalisten in Nederland politici, bankiers, chirurgen, paters, rechters en officieren willen houden, worden zelden op hen toegepast. In ieder geval niet door hen zelf.

De President van de Rb. Middelburg werd op 11 maart jl. geïnterviewd in NOVA. Een gezinsruzie in Zierikzee had enkele dagen daarvoor tot drie doden geleid. De raadkamer van de Zeeuwse rechtbank had de voorlopige hechtenis geschorst. Hoe de rechtbank zoiets waanzinnig stoms kon doen?, hoorde en zag je de interviewer denken. De president legde geduldig uit hoe zo’n procedure gaat en welke stukken wel en welke niet in het strafdossier zaten. ‘U blijft achter de beslissing van de raadkamer staan ondanks het feit dat er nu twee kinderen vermoord zijn?’

Ruim een maand daarvoor lag het Openbaar Ministerie onder vuur in Zembla. In het programma werd een aantal strafzaken besproken waarin volgens Zembla fouten zouden zijn gemaakt die sommige mensen onschuldig in de gevangenis deden belanden en anderen ten onrechte vrij lieten rondlopen. De betrokken officieren van justitie werden steeds met naam, toenaam en soms beeld vermeld en Zembla stelde steevast de vraag of en hoe hij of zij was ‘gestraft’ voor de gemaakte fouten. ‘Mevrouw R. is nu rechter’, ‘Meneer Z. is nu advocaat-generaal’.

Weeralarm

In de continuing story van ‘Strafzaken in het nieuws’, zoals in NJB 2010, 545, afl. 11, p. 660 beschreven door mr. Lonneke Stevens, zijn dit tekenende voorbeelden van hoe de media met justitie omspringen. De benadering van het drama in Zierikzee is daarbij symbolisch voor de eis van media en meehollende Kamerleden tot een maatschappij zonder risico’s, een maatschappij waar een tragisch uit de klauw gelopen familieruzie altijd en overal voorkomen wordt en bij elk zuchtje wind het Weeralarm over de Twaalf Provinciën waakt. Een cultuur die door Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar Veiligheid en Burgerschap aan de VU, inzichtelijk werd beschreven in zijn boek De Veiligheidsutopie.

Als er iets misgaat – familieruzie, vermissing, omgevallen boom, vergaan zeiljacht –, is er een schuldige en die vindt men meestal bij de overheid. Voor ‘Zierikzee’ viel het lot mede op de rechtbank en de president reisde met gezwinde spoed af om zich in NOVA hard aan de tand te laten voelen. Dat is een mooi voorbeeld van de nieuwe openheid waarmee de rechterlijke macht zich aan de obsessieve media-aandacht voor het strafrecht heeft aangepast – geen president van een rechtbank zou er twintig jaar terug over gedacht hebben van Middelburg naar Hilversum te reizen om tekst en uitleg te geven.

Usual suspects

De Zembla-uitzending over het Openbaar Ministerie stond model voor de meeste producties van de mediastrafrechtindustrie. Vrij Nederland had in augustus een vergelijkbaar verhaal gepubliceerd onder de kop ‘Beloning voor blunderende officieren van justitie’. In dergelijk journalistiek werk behoren de termen ‘Justitie-blunders’, ‘Gerechtelijke dwalingen’, ‘Schiedammer Parkmoord’ en ‘Tunnelvisie’ tot de vaste woordenschat. De beperkte eigen kennis van het strafrecht bij de journalisten wordt door hen meestal onvoldoende gecompenseerd door te rade te gaan bij onafhankelijke strafrechtdeskundigen; meestal treden er usual suspects op, bekende strafpleiters met hun eigen belangen en een beperkte kring van rechtspsychologen en sociologen.

De Zembla-uitzending was – net als het Vrij Nederland-stuk – ook tekenend voor de personificatie van anonieme, maatschappelijke instellingen – de Rechtbank, het Openbaar Ministerie – tot mensen van vlees en bloed, die niet meer als functionaris worden aangesproken maar als persoon. Het wordt daarmee de persoonlijke fout van de Middelburgse rechtbankpresident dat een man in Zierikzee zijn kinderen vermoordt en zichzelf doodschiet. Het is, zo lijken Zembla en Vrij Nederland te willen zeggen, de individuele en persoonlijk verwijtbare fout van in naam genoemde officieren van Justitie dat – naar het oordeel van die media – bewijsmateriaal niet klopte, geheimhoudersgesprekken ten onrechte werden bewaard, ontlastende stukken werden achtergehouden of andere zondes van het strafprocesrecht werden begaan. Vandaar ook dat van die officieren persoonlijk is nageplozen waar hun carrière hen, zoveel jaren na ‘de blunder’, beroepsmatig heeft gebracht (zie de lange, geanonimiseerde lijst op internet). Binnen de magistratuur zijn officieren van justitie hierbij een extra populair doelwit. Achter en boven hen staat immers de politiek verantwoordelijke minister, en die kan door gewillige Kamerleden voor een spoeddebat naar de Kamer worden ontboden. Nog meer nieuws. Hang them high!

Bevallige pose

Het proces van personificatie doet zich niet alleen in justitiële kringen voor. Ministers beperken zich in interviews al lang niet meer tot hun beleidsdaden en politieke plannen, maar willen graag kwijt dat ze zo goed Coquilles St. Jacques maken, laten zich in bevallige poses in de gangen van de Kamer fotograferen of vertellen dat ze de liefde van hun leven hebben gevonden. Menig rechter of officier van justitie heeft de afgelopen decennia zijn of haar ijdelheid niet kunnen onderdrukken en heeft zich als ‘crime-fighter’ of ogenschijnlijk bescheidener – ‘ik ben geen scherprechter’ –met naam en toenaam als Bekende Nederlander weten te vestigen. Ooit begon het onschuldig met van rijkswege verstrekte bordjes in de rechtszaal waardoor duidelijk moest worden dat de voorzitter van de zitting mr. A.A. de Vries heette en niet de president. Sommige rechters waren en zijn er voorstander van om tijdens de zitting de toga aan de kapstok te laten hangen, zo’n jurk met bef schept maar afstand tot de rechtzoekende. Aan die ogenschijnlijk onbenullige voorbeelden is te zien hoe ook de magistratuur zelf af en toe de blinddoek heeft afgedaan en heeft bijgedragen aan de blootstelling van rechters en officieren aan de soms weldadig frisse maar meestal kille, onbarmhartige wind van de mediabelangstelling.

Die belangstelling heeft, het moet gezegd worden, behalve in sensatielust, kijkcijferdrang en populisme, een voedzame bodem gevonden in een aantal justitiële missers in grotere zaken – Puttense moordzaak, Deventer moordzaak, Lucia de Berk-zaak e.a. – waarbij het OM of de zittende magistratuur of beiden hun kritische vermogens op zijn minst tijdelijk hadden uitgeschakeld. Dat heeft het Gezag van de Agent, de Officier en de Rechter geen goed gedaan.

Beteugelen

Ter bestrijding van de ontsporende media pleit Stevens voor grotere terughoudendheid van het Openbaar Ministerie. De media willen volgens haar namelijk nog wel eens ontsporen ná de mededelingen van het parket. De neiging van het Openbaar Ministerie om het volk en de pers te behagen door hoog van de toren te blazen, vooral als er veel ‘publieke onrust’ is, valt hem niet te ontzeggen. Stevens gaat nog een stap verder: het OM moet de media ‘in toom houden’, wellicht via convenant of mediacode, en ze geeft in overweging ‘zelfs wellicht om de pers aan banden te leggen.’ Hoe dit alles juridisch in elkaar gezet moet worden, wordt door haar helaas niet uitgelegd.

Het is gelukkig een onbegaanbare en heilloze weg. Met enige regelmaat mompelen Haagse ambtenaren en bewindslieden achter hun hand iets over ‘pers een beetje beteugelen’, ‘het gaat soms wel erg ver’. De meesten zijn onkundig van het feit dat Den Haag daar niet meer over gaat en de rechtelijke macht in zijn uitspraken en arresten vooral refereert aan het Europese Hof in Straatsburg en het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens.

De enige partij die directe invloed heeft op de ontsporingen op dit vlak en de media wat korter aan het bit kan laten rijden, zijn de media zelf. De journalistiek die de journalistiek kritiseert, is in Nederland weinig ontwikkeld – het tv-programma De Leugen Regeert is inmiddels een zachte dood gestorven en vakbond NVJ is geen echte stimulans –, maar na ‘Dordrecht’ was er toch een klein stroompje dat minder lovende woorden over had voor de overweldigende, alle privacy wegspoelende mediahype. Maar de ethische en morele maatstaven waaraan journalisten in Nederland politici, bankiers, chirurgen, paters, rechters en officieren willen houden, worden zelden op hen toegepast. In ieder geval niet door hen zelf.

Raad voor de Journalistiek

Openbaar Ministerie en rechtbanken zullen het moeten doen met geduldig en rustig blijven uitleggen, open kaart spelen als het kan, zwijgen als het moet en vooral niet ‘economisch’ omspringen met de waarheid. Om persoonsgerichte kritiek tegen te gaan, is het misschien wijs als rechters of officieren de verleiding weerstaan zelf in de media te figureren: de rechter spreekt ouderwets via zijn vonnis, de rechtbank (persrechter of president) legt zo nodig uit; de officier brengt de zaak aan, het Openbaar Ministerie (persofficier of hoger) mag het uitleggen. Saai maar simpel.

Misschien, nu juristen bij de meeste kranten en televisieprogramma’s vrijwel verdwenen zijn, moet de rechterlijke macht samen met de Orde eens een bijscholingsprogramma ‘Recht voor Journalisten’ in elkaar zetten. Dat mag ook wel over meer gaan dan strafrecht, de gemiddelde journalist weet van andere rechtsgebieden nog minder.

Het Openbaar Ministerie zelf is ondertussen in september 2009 een nieuwe, en tot zover succesvolle, weg ingeslagen: het diende bij de Raad voor de Journalistiek een klacht in tegen Vrij Nederland wegens onjuiste berichtgeving en beschadiging van het OM zelf en van enkele individuele officieren van justitie. De klacht werd door de raad gegrond verklaard.

Hugo Arlman is journalist en voorzitter van het Hans Melchersfonds. Dit artikel is verschenen in NJB 2010/19.

Mag een directeur sigaren roken in zijn eigen werkkamer?

De zaak. Een graveerbedrijf krijgt bezoek van de Voedsel en Waren Autoriteit, die het rookverbod komt controleren. Het is de tweede keer. Zo’n twee jaar geleden was het de controleur opgevallen dat er op de eerste etage van het bedrijf gerookt was. Er hing een sterke tabakslucht en er werd een asbak aangetroffen met peuken. Het bedrijf was toen schriftelijk gewaarschuwd dat bij herhaling een boete zou worden opgelegd.

Nu is het opnieuw raak. In het proces-verbaal schrijft de controleur dat er in het gebouw wordt gewerkt en dat het wederom sterk naar tabak ruikt. Hij treft op kantoor weer een asbak aan, met sigarenpeuken, en schrijft een boete uit, van 300 euro.

Had het bedrijf de waarschuwing in de wind geslagen?

Nee, integendeel. Degene die in het bedrijf rookte, was de directeur. Het waren zijn sigarenpeuken in zijn asbak. Na het eerste controlebezoek had hij aan zijn eigen kantoordeur een bordje bevestigd: ‘Kantoorruimte [...] Holding B.V. Geen Toegang. Bel Ext. 19 voor een eventuele afspraak”. Zijn bedrijf is gespecialiseerd in borden: bewegwijzering, reclame en naamplaten. De directeur denkt in bordjes. Zijn werknemers hoeven niet zijn werkkamer binnen te komen. „Ze kunnen een afspraak maken, dan kom ik naar ze toe”, verklaarde hij.

Bij het controlebezoek stond de deur van zijn kamer echter open. En de VWA-inspecteur stelde een ‘heterdaadje’ vast. Er kwam namelijk ‘een man’ in de deuropening staan die aan de directeur vroeg of de showroom afgesloten kon worden. Dat bleek een werknemer. „Hierdoor werd betreffende medewerker blootgesteld aan tabaksrook, aangezien er in deze kantoorruimte gerookt was” zo vermeldt het proces-verbaal.

Wat zegt de wet?

Artikel 11a van de Tabakswet verplicht werkgevers „zodanige maatregelen te treffen dat werknemers in staat worden gesteld hun werkzaamheden te verrichten zonder daarbij hinder of overlast van roken door anderen te ondervinden.”

Had de directeur nog andere argumenten?

Ja, maar die zijn vooral juridisch formeel van aard. Over de vermelding van een verkeerde bedrijfsnaam, te veel tijd tussen inspectie en verhoor, het ontbreken van de naam van de verbalisant en het verzwijgen van de ‘cautie’: het recht om te zwijgen.

Hoe oordeelt de bestuursrechter?

Is het bordje ‘geen toegang zonder afspraak’ voldoende om hinder van tabaksrook voor werknemers te voorkomen? De rechter maakt korte metten met de formele bezwaren van de directeur. Die ‘cautie’ is bij het inspectiebezoek misschien niet gegeven, maar wel bij het verhoor dat later plaatsvond. De directeur betwist ook niet dat de controleur in zijn kamer is geweest, dat daar gerookt wordt en „dat er personeel aanwezig was om en nabij die werkkamer.” Wie daar werkt wordt blootgesteld aan tabaksrook, constateert de rechter. Artikel 11 a van de tabakswet legt de werkgever ook een resultaatsverplichting op. De directeur mag het niet laten bij een inspanning om z’n werknemers uit de tabaksrook te houden; zijn maatregelen moeten afdoende zijn. Leuk zo’n bordje, maar niet genoeg. De boete was terecht.

De uitspraak (LJ BL9871) is hier te vinden.

Er kan ook worden gereageerd op Recht en Bestuur. Reacties verschijnen op beide sites.

Bron afbeelding: Cedric Foll

Toen de Amerikaanse president Woodrow Wilson in 1918 in zijn ontwerpen voor het verdrag van de Volkenbond het beginsel van zelfbeschikking der naties introduceerde, ontmoette hij heftige weerstand. De Europese koloniale mogendheden wilden er niets van weten en critici in de VS hekelden: “The phrase is simply loaded with dynamite. It will raise hopes which can never be realized…What a misery it will cause.” Het beginsel haalde niet de eindtekst. De ironie van de geschiedenis wil dat uiteindelijk op iniatitief van de Sovjet-Unie in het VN-Handvest werd opgenomen dat de betrekkingen tussen staten mede gegrond moeten zijn op eerbied voor het beginsel van zelfbeschikking van volken (art. 1, lid 2). Na 1945 heeft dit beginsel een hoge vlucht genomen en een zeer dynamische ontwikkeling doorgemaakt. Allereerst werd het opgewaardeerd van een beginsel naar een recht en fungeerde het als de juridische basis van het omvangrijke naoorlogse dekolonisatieproces en daarmee als het geboorterecht van zo’n honderd nieuwe staten. Naast dit recht op externe zelfbeschikking kreeg het ook in toenemende mate een interne betekenis. Ook binnen gevestigde staatsverbanden moet het recht van volken op een zekere mate van autonomie en op respect voor bepaalde politieke, eonomische, sociale en culturele rechten geëerbiedigd worden. Kort door de bocht gesteld, is dit gelijk aan een min of meer democratische regeringsvorm.

Op 22 juli 2010 bracht het Internationale Gerechtshof, het voornaamste rechterlijke orgaan van de Verenigde Naties, een advies uit over de vraag of het eenzijdig uitroepen van de onafhankelijkheid van Kosovo op 17 februari 2008 door de Voorlopige instellingen voor zelfbestuur van Kosovo in overeenstemming is met het internationale recht. De Algemene Vergadering had op 8 oktober 2008 deze rechtsvraag voorgelegd aan het Hof dat daarop schriftelijke bijdragen van staten en de opstellers van de onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo heeft ingewonnen en in december 2009 een hoorzitting heeft belegd. Diverse staten hebben betoogd dat het Hof zich niet bevoegd zou moeten verklaren. Dit omdat niet de Algemene Vergadering maar de Veiligheidsraad met de kwestie-Kosovo is belast en omdat het een politieke en geen juridische vraag betreft. Het Hof wijst evenwel al deze bezwaren gemotiveerd van de hand en verklaart zich bevoegd. Wel interpreteert het Hof de vraag beperkter door negatief te formuleren: verbiedt het internationale recht het eenzijdig uitroepen van de onafhankelijkheid van Kosovo? Om die vraag te kunnen beantwoorden, neemt het Hof naast het algemene internationale recht in het bijzonder de Veiligheidsraadresoluties onder de loep die na de militaire actie van tien NAVO-landen in 1999 waren aangenomen. Het Hof constateert dat onafhankelijkheidsverklaringen een veel voorkomend verschijnsel zijn die lang niet altijd tot brede erkenning en onafhankelijkheid leiden en wijst daarbij op Zuid-Rhodesië, Noord-Cyprus en de Republiek Srpska. Het Hof gaat niet in op de vraag of de bevolking van Kosovo een algemeen recht op zelfbeschikking toekomt of een specifiek recht op afscheiding van Servië heeft in het licht van de beweerde onderdrukking van de Kosovaren (“remedial secession”, zoals onder meer Nederland stelde), onderwerpen waarover volgens het Hof “radically different views” bestaan. De onafhankelijkheidsverklaring van 17 februari 2008 schendt het algemene internationale recht (lex generalis) niet, zo concludeert het Hof.

Bij het beoordelen van mogelijke strijdigheid met besluiten van de Veiligheidsraad, zoomt het Hof in op Resolutie 1244 van 10 juni 1999. Deze resolutie en het daarop gebaseerde Grondwettelijk Kader voor Voorlopig Zelfbestuur belichamen de regelingen voor het behoud van vrede en veiligheid en een interim-bestuur van Kosovo onder internationaal toezicht (lex specialis), die in de plaats kwamen van de Servische rechtsorde in het gebied. Op basis van een gedetailleerde analyse van die documenten concludeert het Hof dat hiermee louter een interim-régime was opgezet en niet beoogd werd de definitieve status van Kosovo te bepalen. Uit Resolutie 1244 vloeit naar het oordeel van het Hof dan ook geen verbod voort tot het uitvaardigen van een onafhankelijkheidsverklaring door democratisch gekozen politici. Met tien tegen vier stemmen spreekt het Hof uit dat de onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo van 17 februari 2010 het internationale recht niet schond.

Vanuit het oogpunt van het zoeken van een consensus binnen het 15 leden tellende Hof en het vermijden van een politiek mijnenveld, valt ’s Hofs minimalistische benadering van de adviesaanvraag wel te begrijpen. Maar tegelijkertijd blijven aldus grote vragen onbeantwoord. Wat zijn nu eigenlijk de juridische consequenties van die onafhankelijkheidsverklaring? Is de erkenning van onafhankelijkheid door inmiddels 69 staten (waaronder Nederland) nu wel of niet geldig? Laat staan dat de hamvraag beantwoord is: is Kosovo een onafhankelijke staat of niet? Dat maakt de uitspraak welhaast tot een ‘non-opinion’, in ieder geval een die juridisch van betrekkelijke betekenis is. Bij eerdere gelegenheden, bijvoorbeeld het Namibië-advies (1971) en dat over de Israëlische Muur (2004), schroomde het Hof niet de grote vragen ter hand te nemen en dat leidde tot zeer gezaghebbende uitspraken over de stand van het recht, ook al bleef de onafhankelijkheid van Namibië nog lang uit en staat de Muur er nog steeds. Bovendien weet het Hof heel goed wat de onbedoelde effecten van deze uitspraak zijn, namelijk een hart onder de riem voor al die separatistische bewegingen in Baskenland, Catalonië, Srpska, Noord-Cyprus, Abchazië en Zuid-Ossetië, om ons maar even tot een handvol voorbeelden in Europa te beperken. Bovendien waren kennelijk de hoopgevende ontwikkelingen van het nieuwe democratische Servië op weg naar een volwaardige rechtstaat van geen belang in de context van het beantwoorden van deze rechtsvraag en nam het Hof voor lief dat Kosovo als mini-Balkanstaat op de kaart komt, met onvermijdelijk financiële EU-steun tot in lengte van jaren. Daarmee heeft het Hof een kans laten lopen om zich als een relevante actor binnen het VN-systeem voor vrede en veiligheid, waarvan ook het Hof een hoeksteen vormt, te positioneren. In plaats van in te spelen op de dynamiek van het interne zelfbeschikkingsrecht, speelt het Hof onbedoeld met vuur door het risico om wereldwijd dynamiet te leveren.

Dit Vooraf verschijnt in NJB 2010/27.

Bron afbeelding: Zoe52

Grote woorden en visionaire vergezichten kenmerken de actuele discussie over de toekomst van het openbaar bestuur. Het ene voorstel is nog gedurfder dan het andere. Qua verstrekkendheid buitelen de voorstellen over elkaar heen: vorming van enkele landsdelen, afschaffing van waterschappen en provincies, de vorming van enkele tientallen mammoetgemeenten, grootschalige reducties van aantallen politici en ambtenaren, enz. De belangenvereniging van de Nederlandse gemeenten ‒ de VNG ‒ waagde het zelfs de opheffing van alle gemeenten te bepleiten onder gelijktijdige instelling van een dertigtal regiobesturen. Men kwam weliswaar schielijk terug van deze kamikazestrategie, maar het enkele feit spreekt boekdelen. In deze nogal kakofonische setting is niet erg duidelijk door welke motieven deze plotselinge dadendrang precies wordt gedreven. Ten minste drie motieven zijn te herkennen.

De commissie-Kalden ‒ een van de twintig commissies uit de Brede Heroverweging ‒ kwam voor het openbaar bestuur tot vergaande voorstellen op basis van een nogal eenzijdig bezuinigingsmotief. Ook het openbaar bestuur zou een bijdrage moeten leveren aan het reusachtige bezuinigingsbedrag van enkele tientallen miljarden euro. En wil een dergelijke bijdrage enigszins substantieel zijn, dan moeten er hele bestuurslagen worden weggesneden, want anders blijft het bij ‘klein bier’.

Een tweede motief ‒ dat al veel langer het debat over de reorganisatie van het binnenlands bestuur beheerst ‒ is dat van de bestuurlijke doelmatigheid. Op welke wijze kan het meest efficiënt worden gewerkt? Op welke manier kunnen gestelde beleidsdoelen het beste en het snelst worden uitgevoerd? Omdat ons land een gedecentraliseerde eenheidsstaat is wordt de toepassing van dat doelmatigheidsmotief ingekleurd door het spanningsveld tussen uniformiteit en gelijkheid enerzijds en autonomie en diversiteit anderzijds. Vrijheidszin, pluriformiteit en autonomie worden in theorie aan de Nederlandse volksaard toegeschreven, maar als gemeenten uit de ‘Bible Belt’ de toegewezen gelden voor vrouwenemancipatie gebruiken voor de aanleg van diepteriolen dan is het met die theoretische acceptatie van autonomie en decentralisatie snel gedaan. Het egalitaire karakter van de Nederlandse samenleving ‒ en de daaraan inherente neiging om op basis van het gelijkheidsbeginsel differentiaties in rechten en voorzieningen van burgers vergaand af te wijzen ‒ heeft tot gevolg dat via een wolk van instrumenten en overheidsinterventies er op wordt gelet dat het decentrale bestuur niet al te sterk uit de band springt. Bij toepassing van de Wet maatschappelijke ondersteuning wordt uiteindelijk niet geaccepteerd dat een gehandicapte in de ene gemeente eerder en op andere gronden een rolstoel krijgt dan in de andere gemeente. Die gelijke behandeling is vaak terecht, maar dan moet niet de suggestie worden gewekt dat er kan worden gedifferentieerd.

De sterke en veelal gerechtvaardigde focus op gelijke behandeling structureert en begrenst ten slotte ook het derde motief en dat is de instandhouding van politiek-bestuurlijke gemeenschappen waarbij aan burgers en belanghebbenden de mogelijkheid worden geboden om het decentrale bestuur te legitimeren en op dat bestuur invloed uit te oefenen. Het functioneren van een politieke gemeenschap op het lokale en het regionale vlak vooronderstelt echter de mogelijkheid om politieke keuzes te kunnen maken. Die vooronderstelling dwingt tot autonomie en diversiteit, want immers als iedere decentrale bestuurslaag vanwege het gelijkheidsbeginsel tot min of meer hetzelfde resultaat moet komen, dan is dat de doodsteek voor iedere politieke arena en verworden de decentrale bestuurslagen tot uitvoeringskantoren van de nationale overheid.

In vroeger tijden nu bepaalden aard en inhoud van de uit te oefenen overheidstaak de vorm en het niveau waarop die taak werd uitgevoerd. Indien uitvoering op het nationale niveau niet de voorkeur heeft, is bij afwezigheid van beleidsvrijheid en noodzaak tot uniformiteit deconcentratie een voor de hand liggende figuur. De minister stuurt aan, de ambtenaren in de regio voeren uit. De over het land gespreide belastingkantoren zijn hier een treffend voorbeeld. Overweegt de functionaliteit van een taak en is de beleidsvrijheid gering dan ligt ‒ vooral indien betrokkenheid van belanghebbenden geboden is ‒ een vorm van functioneel bestuur voor de hand. Hier zijn de waterschappen het meest in het oog springende voorbeeld. Is een aanmerkelijke ruimte en vrijheid voor gedifferentieerde regeling en bestuur geboden, dan moet een decentrale politieke arena ‒ gemeente of provincie ‒ worden gezocht om aan die keuzevrijheid vorm en inhoud te geven. Langs deze lijnen kan een ordentelijk, doelmatig en democratisch goed functionerend stelsel van openbaar bestuur worden opgezet.

De huidige ordening van het openbaar bestuur voldoet echter op tal van punten niet meer aan deze eenvoudige basiseisen. Op grond van een hutspot van vaak tegenstrijdige overwegingen zijn taaktoedelingen en bestuursvormen in een onontwarbare kluwen geraakt. In veiligheids- en politieregio’s worden vergaande politieke beslissingen genomen over de kaders waarbinnen de handhaving van de openbare orde moet functioneren, terwijl een directe koppeling aan een politieke arena ontbreekt. Voor de betrekkelijke beleidsarme waterschappen is een partijpolitieke arena in het leven geroepen die op geen enkele wijze past bij de functionele aard van het waterschap. Aan gemeenten worden steeds meer taken overgedragen die onder een zwaar beslag liggen van het gelijkheidsbeginsel en op die manier een substantiële bijdrage leveren aan de structurele uitholling van de gemeentelijke democratie. Deze gedecentraliseerde taken moeten worden uitgevoerd, maar de gemeenteraden hebben daarop geen wezenlijke politieke invloed. Er is dus alle reden om goed na te denken over de uitgangspunten en concepten van het openbaar bestuur voordat wordt begonnen aan landjepik, schaalvergroting en het opheffen van allerlei bestuurslagen en bestuursvormen. Het openbaar bestuur moet derhalve flink op de schop, maar dan wel op de goede manier.

Prof. mr. D.J. Elzinga is hoogleraar staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. Dit artikel is verschenen in NJB 2010/25.

Bron afbeelding: Photomath?

Lees hier (PDF-bestand, 646 KB) de scriptie Shall I Surrender Thee to the International Criminal Court? The United States and Bilateral ‘Non-Surrender’ Agreements van Thom Dieben (masterscriptie Strafrecht, Universiteit Maastricht, begeleider André Klip).

Op 1 juli 2002 trad het Statuut voor het Internationaal Strafhof (ISH) in werking. Na jaren onderhandelen is een permanent internationaal straftribunaal belast met de berechting van de meest ernstige misdaden daarmee definitief een feit. Lang niet alle landen zijn hier echter even gelukkig mee. In het bijzonder de VS had en heeft grote moeite met het ISH. Direct na inwerkingtreding van het ISH Statuut komt de VS dan ook met ongekende diplomatieke, wettelijke en bestuurlijke maatregelen die als doel hebben de effectiviteit van het ISH te ondermijnen. Eén daarvan is het sluiten van ‘niet-uitleveringsverdragen’ waarin men overeenkomt zonder toestemming elkaars onderdanen niet aan het ISH uit te leveren.

Deze verdragen en de totstandkoming daarvan zijn hoogst controversieel. De scriptie van Thom Dieben onderzoekt in hoeverre de in het debat aangevoerde argumenten juridisch hout snijden. Conclusie is dat de verdragen niet nietig zijn op basis van ius cogens maar wel gedeeltelijk in strijd zijn met het ISH Statuut. Dat heeft consequenties voor landen die zowel partij zijn bij het ISH als een ‘niet-uitleveringsverdrag’ met de VS hebben gesloten. Zij zullen bij een uitleveringsverzoek van het ISH moeten kiezen: eerbiediging van het ISH Statuut of het ‘niet-uitleveringsverdrag’. Of juridische argumenten bij het maken van die keuze de doorslag zullen geven is overigens maar zeer de vraag.

Bron afbeelding: ekenitr

Vast apocrief, maar na de WK-voetbalwedstrijd Duitsland-Engeland zou zich de volgende uitwisseling tussen een Duitse en een Engelse voetballer hebben laten optekenen. Duitse voetballer: “Sorry for beating you at the game you invented.” Engelse voetballer: “Oh, that’s all right. We beat you twice at a game you invented.” Maar ter zake: met grote tegenwoordigheid van geest greep de Duitse keeper de bal die na een latschot van Lampard over de doellijn was geweest, en trapte professioneel uit alsof er niets aan de hand was. Iedereen zag dat het een doelpunt was, behalve de scheidsrechter en de grensrechter. Die zagen het pas toen de beelden herhaald werden op de schermen in het stadion. En bij Mexico-Argentinië was er dat doelpunt uit buitenspelpositie; ook door iedereen gezien behalve de arbiters. Hetzelfde geldt voor de Spaanse buitenspelpositie vlak voor de Oranjedroom vervloog.

De arbiters mogen de beelden niet gebruiken van de diplodocussen. Diplodocus Blatter van de FIFA is tegen detectie en video en dus tegen effectieve controle en sanctionering. Wordt hij herbenoemd als voorzitter van de FIFA, al dan niet op dezelfde transparante en onomstreden wijze als de vorige keer, dan zullen dus veel Schwalbes, buitenspelgoals, net-(niet)-over-de-lijn-ballen, handsballen (van God, Pluisje of Suarez) arbitraal onwaargenomen en onbestraft blijven, evenals onzeglijk veel duwen, trekken, trappen, spugen, ellebogen, handjes, knietjes, provoceren, jennen, en praten over de sexuele moraal van de zus, moeder of echtgenote van de aangesprokene.

Maar Blatter bood toch zijn excuses aan voor de fouten van de arbiters? Je moet maar durven: weigeren om de arbiters dezelfde informatie te geven als de gemiddelde TV-kijker en dan doen alsof de foute beslissing aan hen ligt in plaats van aan het eigen diplodocusgedrag. Er komt een commissie die gaat bezien of er – misschien – doellijndetectie moet komen. Alsof er op de rest van het veld niets gebeurt. Voor de tussentijd heeft de FIFA een even briljant als eenvoudig beleid bedacht: de onmiddellijke herhalingen worden gewoon niet meer geprojecteerd op de schermen in het stadion, zodat de scheidsrechter niet meteen kan zien dat hij een verkeerde beslissing heeft genomen.

Van diplodocuszijde worden twee argumenten vernomen voor het onthouden van beslissend bewijs aan de scheidsrechter: (i) voetbal is passie en emotie, en (ii) de spelregels van voetbal zijn overal ter wereld dezelfde; iedereen kan dus overal elders ter wereld meteen meedoen; dat is mooi en dat moet zo blijven.

Ad (i): tennis is niet minder emotie geworden sinds hawkeye functioneert. Formule I, rugby, hockey en cricket zijn niet minder emotie geworden door video en detectie. Wel eerlijker en veiliger. Is emotie over foute arbitrale beslissingen mooier dan emotie over het spelverloop zelf? Is het mooi spektakel dat spelers die wél gezien of ondervonden hebben wat er werkelijk gebeurde, verhaal proberen te halen bij de scheids (dom van Robben) of – ietsje verderop in de wedstrijd – bij de tegenstander die de niet-waargenomen overtreding beging? Of dat zij juist foute beslissingen uitlokken door Schwalbes en oprecht geveinsde helse pijnen? Misschien acht de FIFA het commercieel aantrekkelijk dat spelers en toeschouwers aanleiding hebben hun beheersing te verliezen (dom van Robben). Maar zeg dat dan en kom niet met passie en emotie. Die hebben diplodocussen niet, althans niet voor het spel; mogelijk wel voor eigen en sponsorlijke commerciële belangen. Daarvoor worden desnoods alle lokale neringdoenden tot op twee kilometer om het stadion uit hun nering gezet, en daarvoor wordt desnoods het lokale strafrecht misbruikt om oranjerokjesdragende meisjes op te sluiten.

Ad (ii) Onzinnig argument. Spelregels worden niet gewijzigd door controle op de naleving ervan. Zelfs als videocontrole een spelregelwijziging zou zijn, zou die gewijzigde spelregel weer overal ter wereld gelden. Video of detectie hoeft trouwens alleen toegepast te worden bij belangrijke of riskante wedstrijden; het lijkt mij niet nodig bij de wedstrijden van mijn dochter (13) bij Arsenal Meiden C1.

Er is maar één regel die gewijzigd moet worden en dat is geen spelregel, maar een arbitrageregel: de regel dat een hands-doelpunt of buitenspeldoelpunt niet na interventie van de video-scheidsrechter (of na de onmiddellijke herhaling op het stadionscherm) alsnog afgekeurd kan worden; dat een doelpunt als dat van Lampard niet onmiddellijk na de videocheck/herhaling alsnog toegekend kan worden; dat een niet-waargenomen vuile tackle of niet onderkende Schwalbe niet alsnog bestraft kan worden. Bij formule I volgt zonodig achteraf, na bestudering van de videobeelden, alsnog diskwalificatie. Bij wielrennen volgt zonodig achteraf, na dopingcontroles en contra-expertise, alsnog diskwalificatie van de winnaar. Vals spelen moet niet lonen.

Bovendien wordt het overbetaalde voetbal met de tucht van het alziend oog misschien weer om aan te zien. Na de van beide zijden vreselijke wedstrijd Nederland-Brazilië kopten de kranten dat Nederland “op karakter” een ronde verder was. Eén krant was er trots op dat Nederland had “leren provoceren.” Een Duitse commentator vergeleek een bepaalde Nederlandse speler na de halve finale met de beddenafdeling van Ikea: je bent er nog niet of je gaat al plat. Zacht gezegd zijn dat left handed compliments. Tijdens de finale kwam geen van beide partijen aan voetbal toe door de aaneenschakeling van overtredingen, fopduiken, duwen, trekken, trappen en dus fluiten. De uitvinders van het spelletje zeiden het al: football is a gentlemen’s game played by ruffians; rugby is a ruffian’s game played by gentlemen.

Ruffians behoeven tucht. Ik pleit voor een videoscheidsrechter met rechtstreekse verbinding met de scheidsrechter te velde, en voor de bevoegdheid van de scheidsrechter tien keer per helft eerst de herhaling te zien. En voor vrijwaring van het nationale strafrecht van elke vorm van FIFA-invloed. En voor oranje rokjes.

Dit Vooraf is verschenen in NJB 2010/26.

Bron afbeelding: Ashelia